شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢١١ - باطن (حديد/ ٣ )
بعضى «باطل» را به معنى «شيطان» و بعضى به معنى «بيهوده» تفسير كردهاند، ولى همان گونه كه گفتيم «باطل» معنى وسيعى دارد كه همۀ اينها و غير آن را شامل مىشود.
(ج ٣٥٥/٣، ج ٣٩٦/٢١، ٢٩٩/٢٠.)
مُبْطل: (جاثيه/ ٢٧.)[*]
مشتق از «ابطال» است و در لغت معانى مختلف دارد: باطل كردن چيزى، دروغ گفتن، شوخى و استهزاء كردن، و امر باطلى را مطرح كردن، تمام اين معانى در مورد آيه مورد بحث قابل قبول است و «مبطلون» جمع «مبطل» و به معنى كسى است كه در صدد ابطال چيزى است. (ج ٣٠٣/١٦، ج ٢٧٨/٢١.)
بطن
بَطَنَ: (انعام/ ١٥١.)[**]
از مادّۀ «بطن» به معنى «پنهان بودن و پوشيده شدن» است و نقطه مقابل ظاهر و آشكار است. شكم را ازاينجهت «بطن» مىگويند كه جايگاه آن در درون انسان است و از ديدگان مستور و پنهان.
بنابراين آنچه با حواس قابل درك باشد، «ظاهر» و آنچه از آن پنهان باشد «باطن» گفته مىشود.
واژۀ «بطين» (شكم بزرگ) از همين مادّه است. (قاموس، لاروس، تبيين اللّغات)
باطن: (حديد/ ٣.)[***]
اسم فاعل و از مادّۀ «بطن» و يكى از نامهاى ذات حضرت حق است، چرا كه از
[*]... وَ يَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ اَلْمُبْطِلُونَ.«... و آن روز كه قيامت بر پا مىشود اهل باطل زيان مىبينند» جاثيه/ ٢٧.
[**]... وَ لاٰ تَقْرَبُوا اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ...«... و به كارهاى زشت آشكار و نهان نزديك نشويد...» انعام/ ١٥١.
[***]هُوَ اَلْأَوَّلُ وَ اَلْآخِرُ وَ اَلظّٰاهِرُ وَ اَلْبٰاطِنُ...«اول و آخر هستى و پيدا و پنهان وجود همه اوست...» حديد/ ٣.