حرف عطف و به معنى «سپس، بعد و يا پس از آن» است، ولى هميشه براى تأخير زمانى نيست، بلكه گاهى براى تأخير بيان نيز مى‌آيد، مثلا مى‌گوييم: كار امروز تو را ديدم سپس كار ديروزت را هم مشاهده كرديم، در حالى كه اعمال ديروز مسلما قبل از اعمال امروز واقع شده، ولى توجه به آن در مرحله بعد بوده است.

بايد توجه داشت كه در آيه مورد بحث به همان معناى اوّل آمده و در واقع، تعبير به«ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا...»اشاره به اين است كه خدا آدم را آفريد سپس همسرش را از باقيماندۀ گل او خلق كرد.

امّا يكى از جاهايى كه نبايد كلمۀ «ثمّ‌» را به معنى تأخير زمانى دانست ذكر اين واژه در آيۀ ١٧ سوره بلد است كه مطلب را از چند آيه جلوتر پى مى‌گيريم: «و تو نمى‌دانى آن «عقبة»[**](گردنه) چيست‌؟، آزاد كردن برده است!، يا اطعام كردن در روز گرسنگى، يتيمى از خويشاوندان را، يا مستمندى به خاك افتاده را» بلد/ ١٢ تا ١٦.

و در ادامۀ آيات فوق، مى‌گويد:

ثُمَّ كٰانَ مِنَ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ‌. «سپس از كسانى بوده باشد كه ايمان آورده و يكديگر را به شكيبايى و رحمت توصيه مى‌كنند» بلد/ ١٧.

[*]خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا...«او شما را از نفس واحدى آفريد، و همسرش را از (باقيماندۀ گل) او خلق كرد...» زمر/ ٦.

[**] العقبة: در لغت به معنى راه دشوار كوهستانى، گردنۀ كوه، در جمع: عقاب و عقبات است، «هذا أمر تكتنفه العقبات» اين امرى است كه مشكلات آن را احاطه كرده است «فرهنگ لاروس» و اما دربارۀ كلمۀ «عقبة» (بلد/ ١٢.) تعبيرهاى گوناگونى شده است، بعضى آن را به «هواى نفس» كه جهاد با آن را پيامبر (ص)، «جهاد اكبر» ناميده، تفسير كرده‌اند كه در اين صورت گردنۀ اصلى «گردنۀ هواى نفس» است و بعضى ديگر منظور از «عقبة» را گردنه صعب العبورى در قيامت دانسته‌اند كه البته تفسير اخير به عنوان تفسير آيۀ مورد بحث نيست، و ما دراين‌باره در جاى خود سخن خواهيم گفت.