پندارها خود را بزرگ مى‌بيند و خود را به چيزى مى‌ستايد كه در او نيست، بنابراين به شخص «متكبر» اطلاق مى‌شود، زيرا تكبر از خيال فضيلت و پندار برترى بر ديگران پيدا مى‌شود و به اسب هم كه «خيل» گفته مى‌شود بدان جهت است كه هنگام راه رفتن شبيه متكبران گام بر مى‌دارد.

آيۀ مورد بحث از اندرزهاى لقمان به پسرش در مسائل اخلاقى و در ارتباط با مردم و خود اوست، مى‌گويد:

«(پسرم!) با بى‌اعتنايى از مردم روى مگردان و مغرورانه بر زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبر مغرورى را دوست ندارد»إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. لقمان/ ١٨.

در حديثى از رسول خدا (ص) مى‌خوانيم:

«كسى كه از روى غرور و تكبر، روى زمين راه رود زمين و كسانى كه در زير زمين خفته‌اند و آنها كه روى زمين هستند، همه او را لعنت مى‌كنند![١]».

تفاوت «مختال» و «فخور» (از مادۀ فخر) در اين است كه اولى اشاره به تخيلات كبرآلود ذهنى است و دومى به اعمال كبرآميز خارجى است و بدين ترتيب لقمان حكيم در اين جا به دو صفت بسيار زشت ناپسند كه مايۀ از هم پاشيدن روابط صميمانۀ اجتماعى است اشاره مى‌كند: يكى تكبر و بى‌اعتنايى، و ديگرى غرور و خودپسندى است كه هر دو در اين جهت مشتركند كه انسان را در عالمى از توهم و پندار و خودبرتربينى فرومى‌برند و رابطۀ او را از ديگران قطع مى‌كنند.

ناگفته پيداست كه منظور لقمان تنها مسئله روى گردانيدن از مردم و يا راه رفتن مغرورانه نيست، بلكه منظور مبارزه با تمام مظاهر تكبر و غرور است، اما از آنجا كه اين گونه صفات قبل از هر چيز خود را در حركات عادى و روزانه نشان مى‌دهد، انگشت روى اين مظاهر خاص گذارده است[*]. (ج ٥٤/١٧-٥٥ و ٥٧.)

خيل: (حشر/ ٦.)[**]

[١]ثواب الاعمال و امالى صدوق، به نقل از نور الثقلين، ج ٢٠٧/٤.

[*] واژۀ «مختال» در ذيل آيه ٣٦ سوره نساء (جلد ٣، صفحه ٣٨٤) و آيۀ ٢٣ سورۀ حديد (جلد ٢٣، صفحه ٣٦٦) تفسير نمونه توضيح داده شده است.

[**]... فَمٰا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لاٰ رِكٰابٍ‌...«... (شما سپاهيان اسلام) برآن نه اسبى تاختيد نه