شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٣٢ - بَكَتْ (دخان/ ٢٩ )
ب ك ى
بَكَتْ: (دخان/ ٢٩.)[*]
آيۀ مورد بحث دنبالۀ ماجراى موسى (ع) و سرنوشت شوم فرعونيان مغرور و طغيانگر است كه به فرمان الهى همه آنها و نيز سرمايههايشان، اعم از باغها، چشمهسارها و كاخها و ساير نعمتهاى فراوانى كه در آن متنعم بودند به نيستى گراييدند تا آنجا كه خدا فرمود: «نه آسمان بر آنها گريست و نه زمين و نه به هنگام نزول بلا به آنها مهلتى داده شد!» دخان/ ٢٩.
گريه نكردن آسمان و زمين بر آنها ممكن است كنايه از حقارت آنها و عدم وجود يار و ياور و دلسوز براى آنها باشد، زيرا در ميان عرب معمول است، هنگامى كه مىخواهند اهميت مقام كسى را كه مورد مصيبتى واقع شده بيان كنند، مىگويند: «آسمان و زمين بر او گريه كردند و خورشيد و ماه براى فقدان او تاريك شدند».
اين احتمال نيز داده شده كه منظور «گريستن اهل آسمان و زمين است»، زيرا آنها براى مؤمنان و مقربان درگاه خداوند گريه مىكنند، نه براى جبارانى همچون فرعونيان.
بعضى نيز گفتهاند: گريۀ آسمان و زمين يك گريۀ حقيقى است كه به صورت نوعى دگرگونى و سرخى مخصوص (علاوه بر سرخى هميشگى به هنگام طلوع و غروب) خودنمايى مىكند.
چنان كه در روايتى مىخوانيم:
«هنگامى كه حسين بن على (ع) شهيد شد آسمان بر او گريه كرد، و گريۀ او سرخى مخصوصى بود كه در اطراف آسمان نمايان شد»[١].
در روايت ديگرى از امام صادق (ع) مىخوانيم:
«آسمان بر يحيى بن زكريا (كه از سوى طاغوت زمان خود به طرز بسيار رقت بارى شهيد شد) و بر حسين بن على (ع) چهل روز گريه كرد، و بر ديگرى جز آن دو گريه
[*]فَمٰا بَكَتْ عَلَيْهِمُ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلْأَرْضُ وَ مٰا كٰانُوا مُنْظَرِينَ.دخان/ ٢٩.
[١] مجمع البيان، ج ٦٥/٩، ذيل آيۀ مورد بحث.