شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٨٨ - خَصْم (ص/ ٢١ )
خ ص م
خَصْم: (ص/ ٢١.)[*]
در اصل معنى مصدرى دارد و به معنى «نزاع كردن» است، ولى بسيار مىشود كه به طرفين نزاع نيز «خصم» مىگويند، اين كلمه بر مفرد و جمع هر دو اطلاق مىشود و گاه جمع آن به صورت «خصوم» آمده است.
كلمۀ «تختصمون» در آيۀ ٣١ سورۀ زمر[**]نيز از «اختصام» گرفته شده و به معنى «نزاع و جدال ميان دو نفر يا دو گروه» است كه هريك مىخواهد سخن ديگرى را ابطال كند، گاه يكى برحق است و ديگرى بر باطل و گاه ممكن است هر دو باطل باشند، مانند مخاصمۀ اهل باطل با يكديگر.
و امّا واژۀ «خصمون» كه در آيۀ ٥٨ سورۀ زخرف[***]آمده است، جمع «خصم» (بر وزن فطن) به معنى كسى است كه بسيار خصومت و مجادله مىكند و همچنين واژۀ «خصيم» يس/ ٧٧[****]، به آن كسى اطلاق مىشود كه اصرار بر خصومت و جدال دارد و لفظ «خصام» زخرف/ ١٨[*****]، عبارت از بحث و مجادله و كشمكش بر سر چيزى است.
(ج ٤٥٦/١٨، ج ٢٤٥/١٩ و ٤٤٦، ج ٢٨/٢١ و ٩٦.)
[*]وَ هَلْ أَتٰاكَ نَبَأُ اَلْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا اَلْمِحْرٰابَ.«آيا داستان شاكيان هنگامى كه از محراب (داود) بالا رفتند به تو رسيده است؟!» ص/ ٢١.
[**]ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ.«آنگاه شما روز قيامت نزد پروردگارتان مخاصمه مىكنيد» زمر/ ٣١.
[***]... مٰا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ.«... آنها اين مثل را جز از طريق جدال براى تو نزدند، آنها گروهى كينهتوز و پرخاشگرند» زخرف/ ٥٨.
[****]أَ وَ لَمْ يَرَ اَلْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ.«آيا انسان نديد (نمىداند) كه ما او را از نطفهاى بىارزش آفريديم و او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد كه) به مخاصمۀ آشكار برخاست!» يس/ ٧٧.
[*****]أَ وَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي اَلْحِلْيَةِ وَ هُوَ فِي اَلْخِصٰامِ غَيْرُ مُبِينٍ.«آيا كسى را كه در لابلاى زينتها پرورش مىيابد و به هنگام جدال قادر به تبيين مقصود خود نيست (فرزندان خدا مىخوانيد؟!)» زخرف/ ١٨.