شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٩٦ - حرام (انبياء/ ٩٥ )
«و حرام است بر شهرهايى كه (مردم) آنها را به جرم گناهانشان نابود كرديم به دنيا بازگردند، آنها هرگز بازنخواهندگشت[١]» در حقيقت آنها كسانى هستند كه بعد از مشاهدۀ عذاب الهى، يا بعد از نابودى و رفتن به جهان برزخ، پردههاى غرور و غفلت از برابر ديدگانشان كنار مىرود آرزو مىكنند اىكاش براى جبران اينهمه خطاها بار ديگر به دنيا بازمىگشتند، ولى قرآن با صراحت مىگويد: بازگشت آنها بكلى حرام و ممنوع است و راهى براى جبران ندارند.
اين شبيه همان است كه در آيۀ ٩٩ سورۀ مؤمنون مىخوانيم:
«اين وضع آنها ادامه مىيابد تا وقت مرگ هريك فرارسد، گويد پروردگارا مرا به دنيا بازگردان تا اعمال صالحى را كه ترك گفتم انجام دهم، اما جز پاسخ منفى چيزى نمىشنود».
به هر حال، در تفسير آيۀ مورد بحث بيانات ديگرى نيز ذكر شده است.
بعضى «حرام» را در اين جا به معنى «واجب» گرفتهاند! گفتهاند در لغت عرب گاه به اين معنى آمده است و كلمۀ «لا» زائده است و مفهوم آيه اين است كه: بازگشت آنها در آخرت واجب است.
بعضى ديگر گفتهاند «حرام» به همان معنى حرام است، ولى «لا» زائده است يعنى بازگشت آنها به اين جهان حرام مىباشد.
بعضى ديگر نيز آيه را به معنى عدم بازگشت بهسوى خدا و توبه گرفتهاند[٢].
بعضى نيز گفتهاند كه آيه از قبيل نفى در نفى است و مىگويد محال است كه آنها در قيامت بازگشت نكنند، يعنى بازگشت مىكنند[٣]، ولى آنچه قبل از اين اقوال گفتيم از همه مناسبتر به نظر مىرسد. (ج ٥٠١/١٣-٥٠٢.)
[١]مطابق اين تفسير، «حرام» (در آيۀ فوق) خبر براى مبتداى محذوف است و جملۀ: أنّهم لا يرجعون دليل برآن مىباشد و در تقدير چنين بوده: «حرام على اهل قرية اهلكناها ان يرجعوا الى الدّنيا انّهم لا يرجعون».
[٢] تفسير مجمع البيان و فخر رازى، ذيل آيۀ مورد بحث.
[٣] تفسير منهج الصادقين، ذيل آيه.