شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٤٣ - (مائده/ ٣ )
«غنيمت» كه در آيه آمده است تنها شامل غنايم جنگى مىشود يا هرگونه در امدى را در بر مىگيرد؟ (ما شرح مفصل اين مطلب را در مادّه «غنم» تحت عنوان: آيا غنايم منحصر به غنايم جنگى است؟ آوردهايم، پاسخ اين مطلب را در آنجا ملاحظه خواهيد كرد)، ولى از مجموع آنچه گفته شده چنين نتيجه گرفته مىشود كه:
آيه غنيمت معنى وسيعى دارد و هرگونه در آمد و سود و منفعتى را شامل مىشود، زيرا معنى لغوى اين لفظ عموميت دارد و دليل روشنى بر تخصيص آن در دست نيست.
تنها چيزى كه جمعى از مفسران اهل تسنّن روى آن تكيه كردهاند اين است كه آيات قبل و بعد درزمينۀ جهاد وارد شده است و همين موضوع قرينه مىشود كه آيه غنيمت نيز اشاره به غنايم جنگى باشد، در حالى كه مىدانيم شأن نزولها و سياق عموميّت آيه را تخصيص نمىزنند و به عبارت روشنتر هيچ مانعى ندارد كه مفهوم آيه يك معنى كلّى و عمومى باشد و در عين حال مورد نزول آيه غنايم جنگى كه يكى از موارد اين حكم كلى است بوده باشد و اين گونه احكام در قرآن و سنّت فراوان است كه حكم كلى است و مصداق جزئى است. (ج ١٧١/٧ و ١٧٥ و ١٨٠.)
خ م ص
مَخْمَصَةٍ: (مائده/ ٣.)[*]
از ماده «خمص» (بر وزن لمس) به معنى «فرورفتگى» است و به معنى گرسنگى شديد كه باعث فرورفتگى شكم مىشود آمده است، خواه به هنگام قحطى باشد يا به هنگام گرفتارى شخصى.
آيۀ مورد بحث دربارۀ گوشتهاى حرام است و حكم صورت اضطرار را بيان مىكند و مىگويد:
«كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشتهاى حرام شوند در حالى كه تمايل به گناه نداشته باشند خوردن آن براى آنها حلال است، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است و به هنگام ضرورت بندگان خود را به مشقت نمىافكند و آنها را كيفر نمىدهد».
مائده/ ٣. (ج ٢٧١/٤-٢٧٢.)
[*]... فَمَنِ اُضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.مائده/ ٣.