شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٥٧ - «ابتر» (آيه ٣ سوره كوثر)
معنى اين است كه «اندوهگين و غمناك مباش!» (ج ٣٤/١٠.) بائس در آيۀ«... وَ أَطْعِمُوا اَلْبٰائِسَ اَلْفَقِيرَ.»حج/ ٢٨. به معنى درمانده و به كسى مىگويند كه اثر شدّت تنگدستى و محنت از جوع و برهنگى بر او ظاهر باشد و نيز به معنى «زمينگير بيمار» آمده است. (به نقل از تبيين اللغات لتبيان الآيات)
بأساء و ضراء: (انعام/ ٤٢.)[*]
«بأساء» در اصل به معنى «شدت و رنج» است و به معنى جنگ نيز به كار مىرود، همچنين در قحطى و خشكسالى و فقر و مانند اينها، ولى «ضرّاء» به معنى ناراحتى روحى است مانند غم و اندوه و جهل و نادانى و يا ناراحتيهايى كه از بيمارى و از دست دادن مقام و مال و ثروت پيدا مىشود.
شايد تفاوت ميان اين دو در حقيقت از اين جا باشد كه «بأسا» بيشتر جنبۀ خارجى دارد و «ضراء» جنبه روحى، يعنى ناراحتيهاى روحى را ضرّاء گويند و بنابراين بأسا يكى از عوامل ايجاد ضرّاء خواهد بود[**](دقت كنيد). (ج ٢٣٥/٥.)
ب ت ر
«ابتر»: (آيه ٣ سوره كوثر)[***]
در اصل به معنى «حيوان دمبريده» است[١]و انتخاب اين تعبير از سوى دشمنان اسلام
(ناراحت مباش»يوسف/٦٩.
(*)... فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ...«... آنها را به شدت و رنج و ناراحتى مواجه ساختيم...» انعام/ ٤٢.
[**] در اين زمينه در جلد اول تفسير نمونه، پاورقى صفحۀ ٦٠١، (ذيل آيۀ ١٧٧ سورۀ بقره) به اختصار صحبت شده است.
[***]إِنَّ شٰانِئَكَ هُوَ اَلْأَبْتَرُ.«مسلما دشمن تو ابتر و بلا عقب است» كوثر/ ٣.
[١] مجمع البيان، ج ٥٤٨/١٠.