شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٢٧ - مَحيص (شورى/ ٣٥ )
آيۀ مورد بحث دربارۀ افرادى است كه از ايمان بهسوى شرك بازمىگردند و براى روشن شدن مطلب با آوردن مثالى مىگويد بازگشت از توحيد به شرك «همانند آن كسى است كه براثر وسوسههاى شياطين (يا غولهاى بيابانى، به پندار عرب جاهليت كه تصور مىكردند در راهها كمين كردهاند و مسافران را به بيراهه مىكشانند!) راه مقصد را گم كرده و حيران و سرگردان (در بيابان) مانده است...».
آيۀ فوق، افرادى را كه از ايمان بهسوى شرك بازگردند به هواپرستان سرگردان تشبيه كرده است كه برنامههاى زندگى خود را از شياطين دريافت مىكنند! (ج ٢٩٧/٥.)
حىص
مَحيص: (شورى/ ٣٥.)[*]
در اصل از ماده «حيص» (بر وزن حيف) به معنى «بازگشت و عدول و كنارهگيرى كردن از چيزى» است و از آنجا كه «محيص» اسم مكان است اين كلمه به معنى «قرارگاه يا پناهگاه» (فرار از مشكلات و هزيمت در ميدان جنگ و...) آمده است.
در آيۀ ٣٦ سورۀ ق[**]مىخوانيم:
«چه بسيار اقوامى را كه قبل از آنها هلاك كرديم، اقوامى كه از انها قوىتر بودند و شهرها (و كشورها) را گشودند، آيا راه فرارى (از مرگ و عذاب الهى) وجود دارد؟»(هَلْ مِنْ مَحِيصٍ).
در اين آيه، جملۀهَلْ مِنْ مَحِيصٍ(آيا راه گريزى وجود دارد؟) ممكن است از زبان اقوام پيشين باشد كه به هنگام گرفتارى در چنگال عذاب اين مطلب را از هم سؤال مىكردند، و يا از سوى پروردگار نسبت به كفار لجوج معاصر پيامبر اسلام (ص)، يعنى آيا اينها مىتوانند از سرنوشت دردناكى كه اقوام متمرد پيشين داشتند، فرار كنند[***]؟!
[*]وَ يَعْلَمَ اَلَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِنٰا مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ.«تا كسانى كه در آيات ما مجادله مىكنند بدانند هيچ پناهگاهى ندارند» شورى/ ٣٥.
[**]وَ كَمْ أَهْلَكْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي اَلْبِلاٰدِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ.ق/ ٣٦.
(***) دربارۀ واژۀ «محيص» در جلد چهارم تفسير نمونه، ذيل آيۀ ١٢١ سورۀ نساء، به اختصار سخن رفته است.