شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٦٤ - محكم و متشابه (آل عمران/ ٧ )
اين آيات (محكمات) در قرآن «امّالكتاب» ناميده شده، يعنى اصل و مرجع و مفسّر و توضيحدهندۀ آيات ديگر هستند.
واژه «متشابه» در اصل به معنى چيزى است كه قسمتهاى مختلف آن، شبيه يكديگر باشند، بههمينجهت به جملهها و كلماتى كه معنى آنها پيچيده باشد و گاهى احتمالات مختلف درباره آن داده شود، «متشابه» مىگويند و منظور از متشابهات قرآن همين است، يعنى آياتى كه معانى آن در بدو نظر پيچيده است و در آغاز، احتمالات متعدد در آن مىرود اگرچه با توجه به آيات محكم، تفسير آنها روشن است.
براى نمونه آيات متشابه، قسمتى از آيات مربوط به صفات خدا و چگونگى معاد را مىتوان ذكر كرد، مانند:
«يَدُ اَللّٰهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ»كه دربارۀ قدرت خداوند است و نيز«وَ اَللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ»كه اشاره به شنوايى و علم خداوند است، و مانند«وَ نَضَعُ اَلْمَوٰازِينَ اَلْقِسْطَ لِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ»يعنى «ترازوهاى عدالت را در روز رستاخيز قرار مىدهيم» كه دربارۀ وسيله سنجش اعمال، سخن مىگويد.
بديهى است نه خداوند دست (به معنى عضو مخصوص) دارد و نه گوش (به همين معنى) و نه ترازوى سنجش اعمال شبيه ترازوهاى ماست، بلكه اينها اشاره به مفاهيم كلى قدرت و علم و سنجش مىباشد.
در حقيقت «آيات محكم» از يك نظر همچون شاهراههاى بزرگ، و «آيات متشابه» همانند جادههاى فرعى هستند، روشن است كه اگر انسان در جادههاى فرعى، احيانا سرگردان شود، سعى مىكند خود را به نخستين شاهراه برساند و ازآنجا مسير خود را اصلاح و پيدا كند[*]. (ج ٣٢٠/٢ تا ٣٢٢.)
(*)براى اين كه بدانيم «چرا بخشى از آيات قرآن متشابه هستند؟» رجوع شود به تفسير نمونه، ج ٢، صفحه ٣٢٢ به بعد.