(بيست و سومين سوره) به خاطر آيات آغاز اين سوره است كه ويژگيهاى مؤمنان را در عباراتى كوتاه، زنده و پرمحتوا تشريح مى‌كند و جالب اين كه نخست به سرنوشت لذت‌بخش و پرافتخار مؤمنان - پيش از بيان صفات آنها - اشاره مى‌كند تا شعله‌هاى شوق و عشق را در دلها براى رسيدن به اين افتخار بزرگ زنده كند:قَدْ أَفْلَحَ اَلْمُؤْمِنُونَ‌[*]. «مؤمنان رستگار شدند» و به هدف نهايى خود در تمام ابعاد رسيدند، در حقيقت افراد پيروزمند و رستگار و خوشبخت موانع را از سر راه بر مى‌دارند و راه خود را به‌سوى مقصد مى‌شكافند و پيش مى‌روند.

سپس به بيان صفات مؤمنان مى‌پردازد و قبل از هر چيز انگشت روى نماز مى‌گذارد، در اين جا قرآن «اقامه صلات» (خواندن نماز) را نشانۀ مؤمنان نمى‌شمارد، بلكه خشوع در نماز را از ويژگيهاى آنان مى‌شمرد[١]، اشاره به اين كه نماز آنها الفاظ و حركات بى‌روح و فاقد معنى نيست، بلكه به هنگام نماز آن‌چنان حالت توجه به پروردگار در آنها پيدا مى‌شود كه از غير او جدا مى‌شوند و به او مى‌پيوندند، چنان غرق حالت تفكر و حضور و راز و نياز با پروردگار مى‌شوند كه بر تمام ذرات وجودشان اثر مى‌گذارد، خود را ذرّه‌اى مى‌بينند در برابر وجودى بى‌پايان، و قطره‌اى در برابر اقيانوسى بى‌كران.

خشوع يك حالت درونى است كه در برون اثر مى‌گذارد، پيشوايان بزرگ اسلام در حالت نماز آن‌چنان خشوعى داشتند كه بكلى از ما سوى اللّه بيگانه مى‌شدند[**].

دومين صفتى را كه بعد از صفت خشوع براى مؤمنان بيان مى‌كند اين است كه: «آنها از هرگونه لغو و بيهودگى روى‌گردانند[***]».

در واقع تمام حركات و خطوط آنان هدفى را دنبال مى‌كند، هدفى مفيد و سازنده، چرا كه لغو به معنى كارهاى بى‌هدف و بدون نتيجه مفيد است[****]و مؤمنان آن‌چنان ساخته

[*]مؤمنون/ ١.

[١]اَلَّذِينَ هُمْ فِي صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ‌.«آنها كه در نمازشان خشوع دارند» مؤمنون/ ٢.

[**] در حديثى مى‌خوانيم: پيامبر اسلام (ص) گاه به هنگام نماز به آسمان نظر مى‌كرد، اما هنگامى كه آيۀ مورد بحث نازل شد ديگر سر برنمى‌داشت و دائماً به زمين نگاه مى‌كرد. «تفسير مجمع البيان و تفسير فخر رازى، ذيل آيۀ مورد بحث».

[***]وَ اَلَّذِينَ هُمْ عَنِ اَللَّغْوِ مُعْرِضُونَ‌.مؤمنون/ ٣.

[****] در مورد واژه «لغو» و ساير واژه‌هايى كه از نظر معنا قابل بحث است هريك به طور مفصل و مستقل، در مادّۀ خود شرح داده شده است.