شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٠٦ - آي١٧٢٨ مورد بحث (كهف/ ٤٠ )
كوشش آنها همواره براى خدا و سعى و حركتشان بهسوى خداست. (ج ٣٠١/٢٦-٣٠٢.)
حسبان: (كهف/ ٤٠.)[*]
بر وزن «لقمان»، چنان كه «راغب» در مفردات مىگويد به معنى «آتش و عذاب» است[**]كه در واقع همان اعمالى است كه حساب مىشود و برحسب آن كيفر و فرجام تعلق مىگيرد و در حديثى از پيامبر اكرم (ص) در مورد «باد» مىخوانيم كه فرمود:
اللّهمّ لا تجعلها عذابا و لا حسبانا. «الهى باد را عذابى و حسابى براى كيفر قرار مده»[***].
و با اين ترتيب واژۀ «حسبان» از همان «حساب» است، سپس به معنى تيرهايى كه به هنگام پرتاب كردن، آنها را شماره مىكنند آمده، و نيز به معنى مجازاتى است (مانند بلاهاى آسمانى: باد، صاعقه و امثال آنكه) روى حساب دامنگير اشخاص مىشود و در
آيۀ مورد بحث (كهف/ ٤٠.)[****]
منظور همين است.
و گاه واژۀ «حسبان» به معنى «حساب (شمار كردن) و نظم و ترتيب» است، در آيۀ ٩٦ سورۀ انعام مىخوانيم:
... وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ حُسْبٰاناً...«... و (خداوند) خورشيد و ماه را وسيلۀ حساب در زندگى شما قرار داد...» كه در اين جا ممكن است منظور اين بوده باشد كه گردش منظم و سير مرتب اين دو كرۀ آسمانى (البته منظور از حركت آنها در نظر ماست كه ناشى از حركت زمين است) موجب مىشود كه شما بتوانيد برنامههاى مختلف زندگى خود را تحت نظام و حساب درآوريد.
بعضى از مفسران احتمال دادهاند كه منظور از جملۀ بالا اين است كه خود اين دو كره
[*]... وَ يُرْسِلَ عَلَيْهٰا حُسْبٰاناً مِنَ اَلسَّمٰاءِ...«(خداوند) مجازات حساب شدهاى (صاعقهاى) از آسمان (بر باغ تو) فروفرستد...» كهف/ ٤٠.
[**] بعضى گفتهاند واژۀ «حسبان» مصدر است و بعضى آن را جمع حساب مىدانند و برخى نيز مىگويند از «حساب» گرفته شده است. «تبيين اللغات به نقل از مجمع»
[***] مفردات، راغب، مادّه «حسب».
[****] در همين آيه، به نقل از ابن عباس گفته شده كه«حُسْبٰاناً مِنَ اَلسَّمٰاءِ»يعنى آتشى از آسمان. «ترجمه الاتقان، ج ٤٣٨/٢.»