اجتماعى» اسلام آشكار مى‌شود و نيز ثابت مى‌شود كه از طرق عادى و معمولى امكان‌پذير نبود كه در طى چند سال، از چنان ملت پراكنده و كينه‌توز و نادان و بى‌خبر، ملتى واحد و متحد و برادر بسازند.

همچنين خداوند، در آيه ٦٣ سورۀ انفال[*]خطاب به پيامبر اكرم (ص) مى‌فرمايد: اين مؤمنان مخلصى كه گرد تو را گرفته‌اند و از هيچ‌گونه فداكارى مضايقه ندارند قبلا مردمى از هم پراكنده و با يكديگر دشمن بودند، خداوند نور هدايت بر آنها پاشيد «و در ميان دلهاى آنها الفت ايجاد كرد».

ساليان دراز در ميان طايفه اوس و خزرج در مدينه جنگ و خونريزى بود و سينه‌هاى آنها مالامال كينه و عداوت، آن‌چنان كه هيچ‌كس باور نمى‌كرد روزى آنها دست دوستى و محبت به‌سوى هم دراز كنند و در يك صف قرار گيرند، ولى خداوند قادر متعال اين كار را در پرتو اسلام و در سايۀ نزول قرآن انجام داد، نه تنها اوس و خزرج كه از طايفۀ انصار بودند چنين كشمكش را داشتند، بلكه ياران مهاجر پيامبر (ص) كه از مكه آمده بودند نيز پيش از اسلام با هم دوستى و الفتى نداشتند و چه‌بسا سينه‌هايشان از كينه‌هاى يكديگر پر بود. امّا خداوند همۀ آن كينه‌ها را شست و از ميان برد به طورى كه از سيصد و سيزده نفر رزمندگان بدر كه حدود هشتاد نفر از مهاجران و بقيه از انصار بودند ارتشى كوچك، اما يكپارچه و نيرومند، متحد و متفق به وجود آمد كه دشمن قوى پنجه خود را در هم شكستند. (ج ٣٠/٣، ج ٢٣١/٧، ج ٣٤٩/٢٧ و ٣٥٠.)

«مؤلّفة قلوبهم» چه كسانى هستند؟ (سورۀ توبه آيۀ ٦٠.)[**]

كسانى هستند كه انگيزۀ معنوى نيرومندى براى پيشبرد اهداف اسلامى ندارند و با

[*]وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ جَمِيعاً مٰا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ‌...«و (خداوند) در ميان دلهاى آنها الفت ايجاد نمود، اگر تمام آنچه روى زمين است صرف مى‌كردى كه در ميان دلهاى آنها الفت بيفكنى نمى‌توانستى ولى خداوند در ميان آنها الفت ايجاد كرد...» انفال/ ٦٣.

[**]إِنَّمَا اَلصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ اَلْمَسٰاكِينِ وَ اَلْعٰامِلِينَ عَلَيْهٰا وَ اَلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي اَلرِّقٰابِ وَ اَلْغٰارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اَللّٰهِ‌...«مصرف صدقات منحصرا مختص به اين هشت طايفه است: فقيران و عاجزان و متصديان ادارۀ صدقات و براى تأليف قلوب (براى متمايل كردن بيگانگان به دين اسلام) و آزادى بندگان و قرض داران و در راه خدا (در راه تبليغ و رواج دين خدا) و به راه درماندگان،