شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٥٩ - حكم (انعام/ ١٤٤ )
٢. «حكم» به معنى خويشتندارى در برابر هوسهاى سركش است كه در اين جا اشاره به «حكمت عملى» است، و «علم» اشاره به «حكمت و دانش نظرى» است، و مقدم داشتن حكم بر علم، به خاطر آن است كه تا انسان تهذيب نفس و خودسازى نكند به علم صحيح راه نمىيابد.
٣. «حكم» به معنى اين است كه انسان به مقام «نفس مطمئنّه» برسد و تسلّط بر خويشتن پيدا كند آنچنان كه بتواند نفس امّاره و وسوسه گر را كنترل كند، و منظور از «علم»، انوار قدسيه و اشعۀ فيض الهى است كه از عالم ملكوت بر قلب پاك آدمى پرتوافكن مىشود[١].
همچنين در آيۀ ١٤ سورۀ قصص[*]، (نظير آيۀ مورد بحث) از «حكم و علم» دربارۀ موسى (ع) سخن گفته شده، مىگويد:
«هنگامى كه (موسى) نيرومند و كامل شد «حكم و علم» به او داديم و اين گونه نيكوكاران را جزا مىدهيم».
در اين آيه، تعبير «اين گونه نيكوكاران را جزا مىدهيم» به خوبى نشان مىدهد كه موسى (ع) به خاطر تقواى الهى و به خاطر اعمال نيك و پاكش، اين شايستگى را پيدا كرده بود كه خداوند پاداش علم و حكمت به او بدهد و روشن است كه منظور از اين علم و حكمت، وحى و نبوت نيست، زيرا موسى آن روز با زمان وحى و نبوت فاصلۀ زيادى داشت، بلكه منظور همان آگاهى و روشنبينى و قدرت بر قضاوت صحيح، و مانند آن است كه خدا به عنوان پاكدامنى و درستى و نيكوكارى به موسى داد، و از اين تعبير اجمالا بر مىآيد كه موسى در همان كاخ فرعون كه بود رنگ آن محيط را هرگز به خود نگرفت و تا آنجا كه در توان داشت به كمك حق و عدالت مىشتافت. (ج ٣٦٠/٩، ج ٤٠/١٦.)
حكم: (انعام/ ١٤٤.)[**]
بر وزن «قلم» به معنى «داور، قاضى و حاكم» است و بعضى آن را با «حاكم» از نظر معنى مساوى دانستهاند، ولى جمعى از مفسران، از جمله شيخ طوسى در «تبيان»
[١]تفسير فخر رازى، ج ١١١/١٨.
[*]وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اِسْتَوىٰ آتَيْنٰاهُ حُكْماً وَ عِلْماً...قصص/ ١٤.
[**]أَ فَغَيْرَ اَللّٰهِ أَبْتَغِي حَكَماً...«آيا غير خدا را به داورى بطلبم؟...» انعام/ ١١٤.