شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٥٧ - حكم (شعراء/ ٢١ )
جاثيه[*]مىخوانيم:
«ما به بنى اسرائيل كتاب آسمانى و حكومت و نبوت داديم...».
ملاحظه مىكنيم كه در اين آيه، خداوند بعد از مسئله كتاب، يعنى «تورات» كه مبيّن معارف دينى و حلال و حرام و هدايت و سعادت است، مقام «حكومت و قضاوت» را به بنى اسرائيل اعطا فرموده است، زيرا مىدانيم آنها ساليانى دراز حكومتى نيرومند و گستردهاى داشتند، نه تنها داود و سليمان كه عدّۀ كثيرى از بنى اسرائيل در عصر خود، زمامدارانى نيرومند بودند.
«حكم» در تعبيرات قرآن معمولا به معنى «قضاوت و داورى» است، ولى از آنجا كه مقام قضا، هميشه جزئى از برنامه «حكومت» است و قاضى بدون پشتوانۀ قدرت حكومت كارى از او ساخته نيست، دلالت التزامى بر مسئله زمامدارى نيز دارد.
در آيۀ ٤٤ سورۀ مائده[**]دربارۀ تورات مىخوانيم:
«(ما تورات را كه در آن هدايت و روشنايى است فرستاديم تا) پيامبرانى كه تسليم امر خدا هستند بدان كتاب بر يهوديان حكم (داورى) كنند...».
قابل توجه اين كه گاهى ممكن است واژۀ «حكم» در يك آيه به هريك از معانى فوق يا همۀ آنها اطلاق شده باشد، مثلا در آيۀ ٨٩ سورۀ انعام[***]كه مىگويد:
«آنها كسانى هستند كه كتاب و حكم و نبوّت به آنان داديم...» در معنى «حكم» سه احتمال وجود دارد:
١) «حكم» به معنى «عقل و فهم و درك» يعنى علاوه بر اين كه كتاب آسمانى در اختيار انبياء گذاشتيم، قدرت درك و فهم به آنها بخشيديم، زيرا وجود كتاب بدون وجود درك و فهم قوى و كامل، اثرى نخواهد داشت.
٢) «مقام داورى» يعنى آنها در پرتو قوانين آسمانى كه از كتاب الهى استفاده مىكردند مىتوانستند در ميان مردم قضاوت كنند و شرايط يك قاضى و دادرس عادل همگى در آنها به طور كامل جمع بود.
٣) «حكومت و زمامدارى»، زيرا آنها علاوه بر مقام نبوّت و رسالت، داراى مقام
[*]وَ لَقَدْ آتَيْنٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحُكْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ...جاثيه/ ١٦.
[**]... يَحْكُمُ بِهَا اَلنَّبِيُّونَ اَلَّذِينَ أَسْلَمُوا...مائده/ ٤٤.
[***]أُولٰئِكَ اَلَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ اَلْكِتٰابَ وَ اَلْحُكْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ...انعام/ ٨٩.