و نيز عذابهاى دردناكى را كه از طرف طبقه حكام و قشرهاى بالاى اجتماع بر سر بعضى از ملتها فرومى‌ريزد، و ناراحتيها و شكنجه‌هايى كه از طرف بعضى از كارگران وظيفه‌نشناس دامنگير مردم مى‌شود كه گاهى كمتر از عذابهاى دستۀ اول نيست، شامل مى‌شود.

همچنين ممكن است سلاحهاى جنگى مخوف عصر ما كه از هوا و زمين زندگانى بشر را به صورت وحشتناكى در هم مى‌كوبد و در مدت كوتاهى آبادترين شهرها را از طريق بمبارانهاى هوايى و حمله‌هاى زمينى و مين‌گذاريها و زيردرياييها تبديل به تل خاكسترى مى‌كند در مفهوم وسيع آيه داخل باشد.

نظير همين معنى در آيۀ ٥٥ سورۀ عنكبوت[*]آمده است، آنجا كه مى‌فرمايد:

«آن روز كه عذاب الهى از بالاى سر و از پايين پا آنها را مى‌پوشاند و به آنها مى‌گويد بچشيد آنچه را كه عمل مى‌كرديد (روز سخت و دردناكى است)».

اين آيه ممكن است توضيحى براى احاطه عذاب جهنّم در قيامت نسبت به كفار باشد، و ممكن است بيانى مستقل براى آن عذاب دردناك آنان محسوب شود كه امروز براثر اعمالشان آنها را احاطه كرده و فردا ظاهر و آشكار مى‌شود.

به هر حال اين كه مى‌فرمايد: «اين عذاب از بالاى سر و پايين پاهاست» و بقيۀ جهات و جوانب را ذكر نمى‌كند در حقيقت به خاطر وضوح مطلب و روشنى بحث است، به علاوه هنگامى كه شعله‌هاى آتش از پايين پا زبانه كشد و از بالا بر سر آنها فروريخته شود تمام بدن آنها را احاطه خواهد كرد و تمام جوانب و اطراف را نيز مى‌پوشاند.

اصولا اين تعبير هم در زبان فارسى و هم در زبان عربى معمول است كه مى‌گويند فلان كس از فرق تا قدم مثلا در لجنزار بى‌عفتى فرورفت، يعنى تمام وجود او غرق در اين گناه شد، و به اين ترتيب مشكلى كه براى بعضى از مفسران به وجود آمده كه چگونه سوى بالا و پايين ذكر شده و چهار طرف مسكوت مانده است‌؟ حل مى‌شود.

حال ببينيم واژۀ «تحتى» در آيه ٥١ سورۀ زخرف[**]به چه معنا آمده است، آنجا كه مى‌گويد:

[*]يَوْمَ يَغْشٰاهُمُ اَلْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ يَقُولُ ذُوقُوا مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌.عنكبوت/ ٥٥.

[**]وَ نٰادىٰ فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قٰالَ يٰا قَوْمِ أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ اَلْأَنْهٰارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي...زخرف/ ٥١.