شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥١٧ - (**) بايد توجه داشت كه معنى «حشر» تنها در روز قيامت نيست، بلكه - همانطور كه گفته شد - به هرگونه اجتماع و خروج از قرارگاه و حاضر شدن در ميدان اطلاق مىشود، چنان كه در آيه ١٧ سور١٧٢٨ نمل مىخوانيم وَ حُشِرَ لِسُلَيْم١٦٤٨ انَ جُنُودُهُ مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ وَ اَلطَّيْرِ «لشكريان سليمان از جن و انس و پرندگان نزد او جمع شدند » و همچنين در مورد اجتماع براى مشاهد١٧٢٨ مبارز١٧٢٨ موسى (ع) با ساحران فرعونى مىخوانيم
مىشود (كه پاسخ نيكى را بايد نيكى داد) و هركس به او نيكى شود بايد جبران كند و راه جبران اين نيست كه بهاندازۀ او نيكى كنى، بلكه بايد بيش از آن باشد، زيرا اگر همانند آن باشد نيكى او برتر است، چرا كه او آغازگر بوده![١]» بنابراين پاداش الهى در قيامت نيز بيش از عمل انسان در دنيا خواهد بود (طبق همان استدلالى كه امام در حديث فوق فرموده است).
«راغب» در «مفردات» مىگويد: «احسان» چيزى برتر از عدالت است، زيرا عدالت اين است كه انسان آنچه بر عهدۀ اوست بدهد و آنچه متعلق به اوست بگيرد، ولى احسان اين است كه انسان بيش از آنچه وظيفه اوست انجام دهد و كمتر از آنچه حق اوست بگيرد.
(ج ١٧٠/٢٣-١٧١.)
ح ش ر
حشر: (ق/ ٤٤.)[*]
بر وزن «نشر» به معنى «جمع كردن و گردآورى از هر سو و نيز به معنى بسيج كردن و بيرون ساختن جمعيت از قرارگاه و حركت دادن آنها بهسوى ميدان مبارزه (جنگ) و يا غير آن» است.
به همين مناسبت به گردآورى و جمع شدن مردم در قيامت «حشر» گفته شده[**]و آيۀ
(پيشين كه سخن از نعمتهاى ششگانه بهشتيان به ميان آمده است.
[١] تفسير عياشى، به نقل از نور الثقلين، ج ١٩٩/٥ و تفسير مجمع البيان، ج ٢٠٨/٩.
(*)يَوْمَ تَشَقَّقُ اَلْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرٰاعاً ذٰلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنٰا يَسِيرٌ. ق/ ٤٤.
(**) بايد توجه داشت كه معنى «حشر» تنها در روز قيامت نيست، بلكه -
همانطور كه گفته شد - به هرگونه اجتماع و خروج از قرارگاه و حاضر شدن در ميدان
اطلاق مىشود، چنان كه در آيه ١٧ سورۀ نمل مىخوانيم:وَ حُشِرَ
لِسُلَيْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ وَ
اَلطَّيْرِ...«لشكريان سليمان از جن و انس و پرندگان نزد او جمع شدند...». و
همچنين در مورد اجتماع براى مشاهدۀ مبارزۀ موسى (ع) با ساحران فرعونى
مىخوانيم:
... وَ أَنْ يُحْشَرَ اَلنّٰاسُ ضُحًى.«... قرار ما اين است كه
همۀ مردم هنگامى كه روز بالا مىآيد جمع شوند» طه/ ٥٩. (نمونه، ج ٤٨٩/٢٣.)