شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٣٧ - اخلاء (زخرف/ ٦٧ )
اخلاء: (زخرف/ ٦٧.)[*]
جمع «خليل» از مادّۀ «خلّة» به معنى «مودّت و دوستى» است و ريشۀ اصلى آن «خلل» (بر وزن شرف) به معنى «فاصلۀ ميان دو جسم» است و از آنجا كه محبت و دوستى، گويى در لابلاى قلب انسان نفوذ مىكند اين واژه در آن به كار رفته و همچنين «خلال» (جمع خلل) به همان معنى «شكاف ميان دو چيز» است:... وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً...«... و در ميان آن نهرهايى روان است...» نمل/ ٦١.
به هر حال، آيۀ مورد بحث از حالت دوستانى كه در مسير گناه و فساد و يا زرق و برق دنيا، دست مودّت به هم مىدهند پرده برداشته مىگويد:
«همۀ دوستان در آن روز دشمن يكديگرند مگر پرهيزگاران» زخرف/ ٦٧.
اين آيه كه توصيفى از صحنههاى قيامت است به خوبى نشان مىدهد كه روز رستاخيز روز از هم گسستن پيوندهاى دوستى است، مگر پيوندهايى كه براى خدا و به نام خدا بر قرار شده است.
تبديل شدن اين گونه دوستيها به عداوت در آن روز طبيعى است، چرا كه هركدام از آنها ديگرى را عامل بدبختى و بيچارگى خود مىشمرند: تو بودى كه اين راه را به من نشان دادى و مرا بهسوى آن دعوت كردى، تو بودى كه دنيا را در نظر من زينت دادى و مرا به آن تشويق كردى، آرى تو بودى كه مرا غرق غفلت و غرور ساختى و از سرنوشتم بىخبر كردى، هريك از آنها به ديگرى اين گونه مطالب را مىگويند، تنها پرهيزكارانند كه پيوند دوستى آنها جاودانى است، چرا كه بر محور ارزشهاى جاودانى دور مىزند، و نتايج پربارش در قيامت آشكارتر مىشود و آن را استحكام بيشترى مىبخشد.
طبيعى است كه دوستان در امور زندگى كمك يكديگرند اگر دوستى براساس شر و فساد باشد شريك در جرم يكديگرند و اگر براساس خير و صلاح باشد شريك در پاداش يكديگر مىباشند، بنابراين جاى تعجب نيست كه دوستى از قسم اول در آنجا تبديل به دشمنى شود و از قسم دوم به دوستى محكمتر.
امام صادق (ع) مىفرمايد:
[*]اَلْأَخِلاّٰءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ اَلْمُتَّقِينَ.زخرف/ ٦٧.