شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦٨٤ - يَخْشَوْنَهُ (احزاب/ ٣٩ )
در بعضى از مؤلفات محقق طوسى سخنى در تفاوت اين دو واژه آمده است كه در حقيقت ناظر به معنى عرفانى آن است، نه معنى لغوى، او مىگويد:
«خشيت و خوف» هرچند در لغت به يك معنى (يا نزديك به يك معنى) مىباشند، ولى در عرف صاحبدلان در ميان اين دو فرقى است و آن اين كه: «خوف» به معنى ناراحتى درونى از مجازاتى است كه انسان به خاطر ارتكاب گناهان يا تقصير در طاعات انتظار آن را دارد و اين حالت براى اكثر مردم حاصل مىشود، هرچند مراتب آن بسيار متفاوت است و مرتبه اعلاى آن جز براى گروه اندكى حاصل نمىشود.
اما «خشيت» حالتى است كه به هنگام درك عظمت خدا و هيبت او و ترس از مهجور ماندن از انوار فيض او براى انسانى حاصل مىشود و اين حالتى است كه جز براى كسانى كه واقف به عظمت ذات پاك و مقام كبرياى او هستند و لذّت قرب او را چشيدهاند حاصل نمىشود و لذا قرآن اين حالت را مخصوص بندگان عالم و آگاه دانسته است و مىفرمايد:
... إِنَّمٰا يَخْشَى اَللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ اَلْعُلَمٰاءُ...«... از ميان بندگان خدا تنها دانشمندان از او خشيت دارند...[١]» فاطر/ ٢٨.
با توجه به موارد استعمال كلمۀ «خشيت» در قرآن مجيد كه در آيات بسيارى آمده است، روشن مىشود كه درست به همان معنى خوف به كار رفته و به صورت مرادف با آن استعمال شده است. (ج ١٨٦/١٠، ج ٣٣١/١٧، ج ٢٤٧/١٨، ج ١٢٩/٢٦.) خَشْيَت و مُشفق (در آيۀ ٥٧ سورۀ مؤمنون)[*]قابل توجه اين كه «خشيت» به معنى هرگونه ترس نيست، بلكه ترسى است كه توأم با تعظيم و احترام باشد و به گفته «راغب» همان ترسى است كه يك فرزند از پدر بزرگوارش دارد، بنابراين پرهيزگاران ترسشان از خدا توأم با معرفت است.
امّا «مشفق» كه از: «اشفاق» و از ريشۀ «شفق» به معنى «روشنايى آميخته با تاريكى» گرفته شده، به معناى خوف و ترسى است كه آميخته با محبت و احترام باشد و يا به تعبير ديگر توجه و علاقۀ توأم با بيم است، مثلا اين تعبير گاه در مورد فرزندان يا دوستان به
[١]مجمع البحرين، مادۀ «خشيت».
[*]إِنَّ اَلَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ.«آنان كه از خوف پروردگارشان بيمناكند» مؤمنون/ ٥٧.