ميدان جنگ[*]در صفوف مشركان ايستادند و در صفوف آنها نيز جان سپردند، وقتى كه فرشتگان قبض روح، روح آنها را گرفتند، از آنها مى‌پرسند شما اگر مسلمان بوديد پس چرا در صفوف كفار عليه مسلمانان جنگيديد؟! در پاسخ مى‌گويند «ما در محيط خود تحت فشار بوديم...» اما اين اعتذار از آنها پذيرفته نمى‌شود و فرشتگان خدا مى‌گويند «مگر سرزمين پروردگار وسيع و پهناور نبود كه مهاجرت كنيد و خود را از آن محيط آلوده برهانيد؟» و چون عذرهاى واهى آنها كارساز واقع نمى‌شود «جايگاهشان دوزخ است و بدسرانجامى دارند».

امّا آيۀ مورد بحث در اين جريان، مستضعفان و ناتوانهاى واقعى (نه مستضعفان دروغين) را استثناء كرده است و مى‌فرمايد:

«مردان و زنان و كودكانى كه هيچ راه چاره‌اى براى هجرت و هيچ طريقى براى نجات از آن محيط آلوده نمى‌يابند، از اين حكم مستثنا هستند، زيرا واقعا اين دسته معذورند و خداوند ممكن نيست تكليف ما لا يطاق كند» نساء/ ٩٨. (ج ٨٤/٤ با اقتباس از منابع ذكر شده)

تحويل: (اسراء/ ٥٦.)[**]

در اصل از مادّۀ «حول» گرفته شده و به معنى «برگردانيدن و تغيير دادن» است.

آيۀ مورد بحث دربارۀ مشركان سخن مى‌گويد و به پيامبر (ص) مى‌فرمايد:

«به آنها بگو معبودهايى را كه غير از خدا شايستۀ پرستش مى‌پنداريد در حوائج خود بخوانيد تا ببينيد آنها نه قدرت دارند زيان و مشكلى را از شما بر طرف سازند و نه تغيير و دگرگونى در آن ايجاد كنند»(... فَلاٰ يَمْلِكُونَ كَشْفَ اَلضُّرِّ عَنْكُمْ وَ لاٰ تَحْوِيلاً).اسراء/ ٥٦.

در حقيقت اين آيه همانند بسيارى ديگر از آيات قرآن، منطق و عقيدۀ مشركان را از اين راه ابطال مى‌كند كه پرستش و عبادت الهه يا به خاطر جلب منفعت است يا دفع زيان، در حالى كه اينها قدرتى از خود ندارند كه مشكلى را برطرف سازند و نه حتى مشكلى را جابجا كنند، يعنى از درجۀ شديدتر لا اقل به درجۀ خفيف‌تر تنزل دهند كه معلوم شود آنها از خود قدرتى دارند.

[*]در شأن نزول آيه، اشاره به جنگ «بدر» شده است.

[**]قُلِ اُدْعُوا اَلَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ يَمْلِكُونَ كَشْفَ اَلضُّرِّ عَنْكُمْ وَ لاٰ تَحْوِيلاً.اسراء/ ٥٦.