بنابراين ذكر جملۀ: و لا تحويلا بعد از: فلا يملكون كشف الضرّ، اشاره به اين است كه آنها نه توانايى بر تأثير كامل در بر طرف ساختن مشكلات دارند و نه تأثير ناقص در دگرگونى آنها.

در بخشى از آيۀ ٤٣ سورۀ فاطر[*]راجع به عدم تبديل و تغيير سنّت الهى در سرنوشتهاى شوم اقوام گردنكش و طغيانگر همچون قوم نوح، عاد، ثمود و قوم فرعون مى‌خوانيم:

«... هرگز براى سنّت الهى تبديلى نمى‌يابى، و هرگز براى سنّت الهى تغييرى نخواهى يافت»(... وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَحْوِيلاً).

اصولا قرآن در آيات متعددى روى مسئله تغييرناپذير بودن سنتهاى الهى تكيه كرده است[**]از جمله در آيۀ مورد بحث كه لازم است مختصرى دراين‌باره سخن گوييم:

اجمالا در اين جهان در عالم تكوين و تشريع قوانين ثابت و لايتغيّرى است كه قرآن از آنها به سنّتهاى الهى تعبير كرده كه هرگز دگرگونى در آنها راه ندارد، اين قوانين همان گونه كه بر گذشته حاكم بوده بر امروز و فردا نيز حاكم است، مجازات مستكبران بى‌ايمان هنگامى كه اندرزهاى الهى سود نبخشد، همچنين يارى رهروان راه حق به هنگامى كه دست از تلاش مخلصانه بر ندارند از اين سنتهاست و هر دو در گذشته و امروز تغييرناپذير بوده و هست[***].

قابل توجه اين كه در بعضى از آيات قرآن مجيد تنها سخن از عدم تبديل سنتهاى الهى آمده (احزاب/ ٦٢.) و در بعضى ديگر سخن از عدم تحويل آنها (اسراء/ ٧٧.).

ولى در آيۀ مورد بحث (فاطر/ ٤٣.) هر دو را به صورت تأكيد پشت سر هم آورده، مى‌فرمايد:

«نه براى سنّت الهى تبديل مى‌يابى و نه تحويلى!»، در اين كه آيا اين هر دو يك معنى را مى‌رساند كه براى تأكيد بيان شده است و يا هركدام اشاره به معنى مستقلى است‌؟، شرح اين مطلب را در مادّۀ «ب‌دل» (در كتاب حاضر) ذيل همين آيه ملاحظه فرماييد.

[*]... فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَبْدِيلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اَللّٰهِ تَحْوِيلاً.فاطر/ ٤٣.

(**) براى كسب اطلاع بيشتر دراين‌باره رجوع شود به تفسير نمونه، جلد ٤٣٤/١٧، ذيل آيۀ ٦٢ سورۀ احزاب.

(***) در اين زمينه رجوع شود به تفسير نمونه، جلد ١٢ ذيل آيۀ ٧٧ سورۀ اسراء.