شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٥٨ - حكم و علم (يوسف/ ٢٢ )
حكومت نيز بودند.
شاهد بر معانى فوق، علاوه بر اين كه معنى لغوى «حكم» با تمام معانى تطبيق مىكند اين است كه در آيات مختلف قرآن نيز حكم در اين معانى بهكاررفتهاست[١].
و هيچ مانعى ندارد كه «حكم» در آيۀ مورد بحث، در يك معنى جامع كه همۀ مفاهيم سهگانۀ فوق را شامل شود، استعمال شده باشد، زيرا حكم در اصل - آنچنان كه «راغب» در كتاب «مفردات» مىگويد - به معنى «منع و جلوگيرى» است و از آنجا كه عقل جلو اشتباهات و خلافكاريها را مىگيرد، همچنين قضاوت صحيح مانع از ظلم و ستم است و حكومت عادل، جلو حكومتهاى نارواى ديگران را مىگيرد، در هريك از اين سه معنى استعمال شود. (ج ٣٣٣/٥-٣٣٤، ج ٤٥٨/١٣، ج ٢٠٥/١٥، ج ٢٥١/٢١.)
حكم و علم: (يوسف/ ٢٢.)[*]
در بعضى آيات، واژۀ «حكم و علم» هر دو با هم و در كنار هم آمده است منظور از «حكم و علم» در اين گونه آيات، از جمله آيۀ مورد بحث چيست؟ مىگويد:
«هنگامى كه (يوسف) به مرحلۀ بلوغ و قوت رسيد ما «حكم» و «علم» به او داديم و اين چنين نيكوكاران را پاداش مىدهيم».
بعضى از مفسران گفتهاند منظور از «حكم»، مقام وحى و نبوت است و يا اين كه منظور از «حكم»، عقل و فهم و قدرت بر داورى صحيح است كه خالى از هواپرستى و اشتباه باشد، و منظور از «علم»، آگاهى و دانشى است كه جهلى با آن توأم نباشد، و هرچه هست اين «حكم و علم» دو بهرۀ ممتاز و پرارزش الهى است كه خدا براثر پاكى و تقوا و صبر و شكيبايى و توكل، به يوسف داده بود.
بعضى از مفسران مجموعۀ احتمالات «حكم و علم» را در اين جا سه احتمال ذكر كردهاند:
١. «حكم» اشاره به مقام نبوت (چون پيامبر حاكم برحق است) و «علم» اشاره به علم دين است.
[١]در آيۀ ١٢ سورۀ لقمان به معنى «علم و فهم» و در آيۀ ٢٢ سوره ص به معنى «قضاوت» و در آيۀ ٢٦ سوره كهف به معنى «حكومت» آمده است.
[*]وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنٰاهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي اَلْمُحْسِنِينَ.يوسف/ ٢٢.