شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٩٤ - توبة (بقره/ ٣٧ )
يكلحظه نيز به خود اجازۀ تفكر ندادند كه شايد حادثهاى در شرف تكوين باشد، شايد اخطارهاى نوح واقعيت داشته باشد...! (ج ٩٧/٩ و ٩٨.)
ت و ب
توبة: (بقره/ ٣٧.)[*]
در اصل به معنى «بازگشت» است و در لسان قرآن به معنى «بازگشت از گناه» مىآيد، اين در صورتى است كه به شخص گنهكار نسبت داده شود، ولى گاه اين كلمه به خدا نسبت داده مىشود، در آنجا به معنى بازگشت به رحمت است، يعنى رحمتى را كه به خاطر ارتكاب گناه از بنده سلب كرده بود بعد از بازگشت او به خط اطاعت و بندگى، به او بازمىگرداند و بههمينجهت در مورد خدا تعبير به «توّاب» (بسيار بازگشتكننده به رحمت) مىشود.
و به تعبير ديگر «توبه» لفظى است مشترك، ميان خدا و بندگان، هنگامى كه بندگان به آن توصيف شوند مفهومش اين است كه بهسوى خدا بازگشتهاند، زيرا هر گنهكارى در حقيقت از پروردگارش فرار كرده، هنگامى كه توبه مىكند بهسوى او بازمىگردد.
خداوند در حالت عصيان بندگان گويى از آنها روى گردان مىشود، هنگامى كه خداوند به توبه توصيف مىشود، مفهومش اين است كه نظر لطف و رحمت و محبّتش را به آنها بازمىگرداند[١].
آرى نخستين گام براى نجات، توبه از گناه است، توبهاى كه از هر نظر خالص باشد[**]، توبهاى كه محرك آن فرمان خدا و ترس از گناه، نه وحشت از آثار اجتماعى و دنيوى آن بوده باشد، توبهاى كه براى هميشه انسان را از معصيت جدا كند و بازگشتى در آن رخ ندهد.
[*]... فَتٰابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِيمُ.«... و خداوند توبه او (آدم) را پذيرفت، خداوند توّاب و رحيم است» بقره/ ٣٧.
[١] به همين دليل «توبه» هنگامى كه به بنده نسبت داده مىشود با كلمۀ «الى» و هنگامى كه به خدا نسبت داده مىشود با كلمۀ «على» متعدى مىشود، در صورت اول «تاب اليه» گفته مىشود و در صورت دوم «تاب عليه». «تفسير فخر رازى و تفسير صافى ذيل آيه»
[**]يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اَللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً...«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! توبه كنيد توبه خالصى...» تحريم/ ٨.