شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٦٢ - خَيْط (بقره/ ١٨٧ )
به هر حال اطلاق اختيار در اين جا دليل بر تعميم آن است، يعنى خداوند هم صاحب اختيار در امور تكوينى است و هم تشريعى و هر دو از مقام خالقيت او سرچشمه مىگيرد.
گاهى واژۀ «خيرة» به معنى «برگزيده» آمده است مانند «محمد صلى اللّه عليه و آله خيرة اللّه من خلقه»[*].
اين واژه دو بار در قرآن مجيد آمده است، در آيۀ مورد بحث و نيز در آيۀ ٣٦ سورۀ احزاب[**]. (ج ١٤٢/١٦.)
خ ى ط
خَيْط: (بقره/ ١٨٧.)[***]
به معنى «رشته و نخ» است و معنى مصدرى آن «دوختن» است.
در آيۀ مورد بحث، «خيط ابيض» كنايه از روشنايى روز، و «خيط اسود» كنايه از تاريكى شب است و آيه دربارۀ تعيين اوقات خوردن و آشاميدن در ماه صيام سخن مىگويد و مىفرمايد:
«... بخوريد و بياشاميد تا رشتۀ سپيد صبح از رشته سياه شب براى شما آشكار شود...»حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ اَلْخَيْطُ اَلْأَبْيَضُ مِنَ اَلْخَيْطِ اَلْأَسْوَدِ مِنَ اَلْفَجْرِبقره/ ١٨٧.
كلمۀ «فجر» در آيه به معنى شكافتن است و اين كه از طلوع صبح تعبير به فجر شده به خاطر آن است كه پردۀ سياه شب با ظهور اولين سپيده صبح از هم شكافته مىشود.
جالب اين كه در حديثى مىخوانيم «عدىّ بن حاتم» خدمت پيامبر عرض كرد من ريسمان سياه و سفيدى گذارده بودم و به آنها نگاه مىكردم تا بهوسيلۀ شناسايى آن دو از يكديگر، آغاز وقت روزه را تشخيص دهم! پيامبر (ص) از اين سخن چنان خنديد كه دندانهاى مباركش نمايان گشت، فرمود: «اى پسر حاتم منظور رشته سفيد صبح از رشته سياه شب در افق است كه آغاز وجوب روزه است[١]».
[*]مجمع البيان به نقل از قاموس قرآن، ماده «خير».
[**] المعجم الاحصائى، ج ٧١٩/٢.
[***]... وَ كُلُوا وَ اِشْرَبُوا حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ اَلْخَيْطُ اَلْأَبْيَضُ مِنَ اَلْخَيْطِ اَلْأَسْوَدِ مِنَ اَلْفَجْرِ...بقره/ ١٨٧.
[١] مجمع البيان، ذيل آيۀ مورد بحث.