شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٣٤ - (قلم/ ٤ )
(ج ٣٧٣/١، ج ٣٢/٨.)
خُلُقٍ:(قلم/ ٤.)[*]
از «خلقت» به معنى صفاتى است كه از انسان جدا نمىشود و همچون خلقت و آفرينش انسان مىشود.
آيۀ مورد بحث دربارۀ خلق عظيم پيامبر (ص) است، بعضى از مفسران خلق عظيم پيامبر (ص) را به «صبر در راه حق و گستردگى بذل و بخشش و تدبير امور و رفق و مدارا و تحمل سختيها در مسير دعوت بهسوى خدا و عفو و گذشت و جهاد در راه پروردگار و ترك حسد و حرص» تفسير كردهاند، اگرچه همه اين صفات در پيامبر (ص) بود، ولى «خلق عظيم» او منحصر به اينها نبود.
در بعضى از تفاسير نيز «خلق عظيم» به قرآن يا آيين اسلام تفسير شده است كه مىتواند از مصاديق مفهوم وسيع فوق باشد و به هر حال وجود اين «خلق عظيم» در پيامبر (ص) دليل بارزى بر عقل و درايت آن حضرت و نفى نسبتهاى دشمنان بود[**].
در آيۀ ١٣٧ سورۀ شعراء آمده است:
إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ اَلْأَوَّلِينَ. «اين همان روش و اخلاق پيشينيان است».
واژۀ «خلق» در آيۀ فوق - همانطور كه اشاره كرديم - به معنى «روش و خلق و خوى و عادت اخلاقى» آمده است و در آيه اشاره به اعمالى است كه «قوم عاد» مرتكب مىشدند، مانند بتپرستى و ساختن قصرهاى محكم و زيبا و خودنمايى از طريق ساختن برجها بر نقاط مرتفع و همچنين خشونت در مجازات و كيفر، يعنى آنچه را ما انجام مىدهيم همان است كه پيشينيان ما انجام مىدادند و مطلب قابل ايرادى نمىتواند باشد.
بعضى آن را به معنى «دروغ و كذب» تفسير كردهاند، يعنى سخنان تو (پيامبرشان) دربارۀ خدا و قيامت سخنان دروغينى است كه از قبل گفته شده (اما اين در صورتى است كه آن را «خلق» (بر وزن حلق) بخوانيم، ولى قرائت مشهور چنين نيست). (ج ٣٠٠/١٥، ج ٣٧٢/٢٤.)
[*]وَ إِنَّكَ لَعَلىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ.«و تو اخلاق عظيم و برجستهاى دارى» قلم/ ٤.
[**] «راغب» مىگويد: خلق و خلق در اصل يكى است مثل شرب و شرب، ولى كلمۀ «خلق» مخصوص اشكال و اجسام و صورتهايى است كه با حواس درك مىشود و خلق (آيۀ مورد بحث) ويژۀ قوا و سجايايى است كه با فطرت و ديدۀ دل درك مىشود.