شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٢٢ - اسْتَخْلَفَ (نور/ ٥٥ )
زمين بخشيد...»(كَمَا اِسْتَخْلَفَ اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ).
در اين كه جملۀ مذكور اشاره به اشخاصى است كه قبل از مسلمانان داراى خلافت روى زمين شدند؟ در ميان مفسران گفتگوست:
بعضى آن را اشاره به آدم و داود و سليمان دانستهاند، چرا كه قرآن در آيۀ ٣٠ سورۀ بقره دربارۀ «آدم» مىفرمايد:... إِنِّي جٰاعِلٌ فِي اَلْأَرْضِ خَلِيفَةً...«... من در روى زمين مىخواهم خليفه قرار دهم...».
و در آيۀ ٢٦ سورۀ ص دربارۀ داود مىفرمايد:يٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاكَ خَلِيفَةً فِي اَلْأَرْضِ...
«اى داود ما تو را خليفه در روى زمين قرار داديم...».
و از آنجا كه «سليمان» به مقتضاى آيۀ ١٦ سورۀ نمل وارث حكومت داود بود، خليفه در روى زمين شد.
اما بعضى ديگر مانند مفسر عالى قدر «علامه طباطبايى» در «الميزان» اين معنى را بعيد شمرده است، زيرا تعبير الّذين من قبلهم را متناسب انبياء ندانسته، چرا كه در قرآن اين تعبير در مورد پيامبران به كار نرفته است، لذا آن را اشاره به امتهاى پيشين كه داراى ايمان و عمل صالح بودند و حكومت در روى زمين پيدا كردند مىداند.
امّا جمعى ديگر معتقدند كه اين آيه اشاره به «بنى اسرائيل» است، زيرا آنها با ظهور موسى (ع) و درهمشكسته شدن قدرت فرعون و فرعونيان مالك حكومت روى زمين شدند، چنان كه قرآن در آيۀ ١٢٧ سورۀ اعراف مىفرمايد:
وَ أَوْرَثْنَا اَلْقَوْمَ اَلَّذِينَ كٰانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ اَلْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا اَلَّتِي بٰارَكْنٰا فِيهٰا...«ما آن جمعيت مستضعف (مؤمنان بنى اسرائيل) را وارث مشارق و مغارب زمينى را كه پربركت كرديم قرار داديم...».
و نيز دربارۀ همانها مىفرمايد:وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي اَلْأَرْضِ. «ما اراده كردهايم كه قوم مستضعف (مؤمنان بنى اسرائيل) را در روى زمين تمكن دهيم» (و صاحب نفوذ گردانيم و مسلّط سازيم.) قصص/ ٦.
درست است كه در ميان بنى اسرائيل، حتى در عصر موسى (ع) افراد ناباب و فاسق و حتى احيانا كافرى بودند، ولى به هر حال حكومت به دست مؤمنان صالح بود (بنابراين ايرادى كه بعضى از مفسران به اين تفسير كردهاند با اين بيان دفع مىشود) تفسير سوم نزديكتر به نظر مىرسد. (ج ٥٢٨/١٤-٥٢٩.)