شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٦١٦ - اَحاطَ (كهف/ ٢٩ )
مكان مخصوصى را فرامىگيرد «حائط» گفته شده و كلمۀ «احتياط» نيز از همين ماده است. بنابراين «احاطة» به معنى «دور و اطراف چيزى را فراگرفتن» است، زيرا معنى «نگهدارى و در ميان گرفتن» در آن افتاده است.
در آيۀ ٨١ سورۀ بقره مىخوانيم:
... وَ أَحٰاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ...كه مفهوم «احاطۀ خطيئه» (احاطۀ گناه) اين است كه انسان آنقدر در گناهان فرورود كه زندانى براى خود بسازد، زندانى كه منافذ آن بسته باشد.
«راغب» مىگويد «احاطه» داراى دو وجه است:
اول: احاطه در اجسام، مانند أحطت بمكان كذا. «آن مكان را احاطه كردم و پوشاندم» و يا در «حفظ و نگهدارى» مانند...إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ. «خدا حافظ و نگهدارندۀ هر چيز است»[*]فصّلت/ ٥٤.
دوم: احاطۀ علمى (احاطه در علم و دانش)، مانند:... إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ.
«... خداوند به آنچه مىكنيد محيط و آگاه است» آل عمران/ ١٢٠، و مانند:... وَ أَنَّ اَللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً. «... و خداوند به احاطه علمى بر همۀ امور آگاه است» طلاق/ ١٢.
[نظير اين آيات فراوان است كه همه دلالت بر احاطه علم خداوند دارند].
گاهى «احاطه» در معنى «منع و ممانعت» به كار مىرود، مانند...إِلاّٰ أَنْ يُحٰاطَ بِكُمْ...«... مگر اين كه (حوادث) شما را مانع شود...»[**]كه جملۀ اخير بخشى از آيۀ ٦٦ سورۀ يوسف است[***]، آنجا كه «يعقوب» نمىخواست فرزندش «بنيامين» را به همراه برادران او بفرستد، اما برادران بر اين امر اصرار ورزيدند تا اين كه «يعقوب» سرانجام با ذكر شرايطى وى را با آنها فرستاد و آيه از زبان يعقوب چنين مىگويد:
«گفت: من هرگز او را با شما نخواهم فرستاد، مگر اين كه يك وثيقۀ الهى و چيزى
(سراپردهاش آنها را از هر سو احاطه كرده است...» كهف/ ٢٩.
[*] اين نوع «احاطه» (احاطه در اجسام) كه «راغب» به آن اشاره كرده، در قرآن مجيد فراوان ديده مىشود، مانند:... وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكٰافِرِينَ. «... و البته دوزخ فراگيرندۀ كافران است» (جهنّم كافران را از هر سو فراگرفته است). توبه/ ٤٩ و عنكبوت/ ٥٤.
[**] پايان سخنان «راغب»، مادّۀ «حوط».
[***]قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتّٰى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اَللّٰهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاّٰ أَنْ يُحٰاطَ بِكُمْ...يوسف/ ٦٦.