شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٤٨ - حق (آل عمران/ ٣ )
است كه ذات مقدس او بزرگترين واقعيت غير قابل آن كار است و به عبارت روشنتر: «حق» يعنى موضوع ثابت و پا بر جايى كه باطل در آن راه ندارد[*].
گاهى حق به كارى گفته مىشود كه بر وفق حكمت و از روى حساب و نظم آفريده شده است (يونس/ ٥.) و گاه به شخصى كه چنين كارى را انجام داده است «حق» گفته مىشود، همان گونه كه بر خداوند اين كلمه اطلاق شده است (يونس/ ٣٢.) و گاه به اعتقادى كه مطابق واقع است «حق» گفته مىشود (بقره/ ٢١٣.) و گاه به گفتار و عملى گفته مىشود كه بهاندازۀ لازم و در وقت لزومش انجام گرفته است (سجده/ ١٣.) و به هر حال نقطه مقابل آن، «باطل» و «ضلال» و «لعب» و «بيهوده» و مانند اينهاست.
در كتاب «وجوه قرآن»[**]براى كلمه «حقّ» و موارد استعمال آن در آيات مختلف قرآن، دوازده معنى ذكر شده است كه به شرح زير آورده مىشود:
١. به معنى «خداى عزّ و جل» مانند آيۀ ٣ سورة العصر:إِلاَّ اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ...يعنى: و تواصوا باللّه انّه اللّه.
٢. به معنى «قرآن» مانند آيۀ ٥ سورة ق:«بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ...»يعنى:
بالقرآن لمّا جاءهم. و از اين معنى در قرآن بسيار است.
٣. به معنى «اسلام» مانند آيۀ ٨١ سورة بنى اسرائيل:«وَ قُلْ جٰاءَ اَلْحَقُّ...يعنى:
الاسلام.
٤. به معنى «توحيد» مانند آيۀ ٣٧ سورة الصّافات:بَلْ جٰاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ اَلْمُرْسَلِينَيعنى: بل جاء بالتّوحيد.
٥. به معنى «عدل» مانند آيۀ ٢٥ سورة النّور:يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اَللّٰهُ دِينَهُمُ اَلْحَقَّ...يعنى:
حسابهم العدل.
٦. به معنى «راست» مانند آيه ٧٣ سورة الانعام:«... وَ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ اَلْحَقُّ...يعنى: الصّدق.
(قرآن را كه توأم با نشانههاى واقعيت است بر تو فروفرستاد.
[*] صاحب «مجمع البيان» مىگويد: «حق» آن است كه به حكم عقل و برهان در جاى خود استعمال شود و حق مطابقت و وقوع شىء در محل خويش است و آن در تمام مصاديق قابل تطبيق است (درست به عكس باطل).
[**] ابو الفضل حبيش بن ابراهيم تفليسى، وجوه قرآن، مادّۀ «حقّ».