شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٠٢ - احزاب (احزاب/ ٢٢ )
به هر حال لشكر كفر، مسلمانان را از هر سو محاصره كردند و اين محاصره به روايتى بيست روز و به روايت ديگر بيست و پنج روز و مطابق بعضى از روايات يك ماه به طول انجاميد[١].
و با اين كه دشمن از جهات مختلفى نسبت به مسلمانان برترى داشت، سرانجام ناكام به ديار خود بازگشت.
مسئله حفر خندق كه به مشورت سلمان فارسى صورت گرفت به عنوان يك وسيلۀ دفاعى در اطراف مدينه، هم از لحاظ نظامى و هم از نظر تضعيف روحيه دشمن حائز اهميت بود.
از مشخصات خندق، اطلاعات دقيقى در دست نيست، مورخان نوشتهاند پهناى آن به قدرى بود كه سواران دشمن نتوانند با پرش از آن بگذرند و بايد اعتراف كرد كه با وسايل بسيار ابتدائى آن روز حفر چنين خندقى بسيار طاقت فرسا بوده است و اين نشان مىدهد كه لشكر اسلام با هوشيارى كامل قبل ازآنكه دشمن هجوم آورد پيشبينيهاى لازم را كرده بود، به گونهاى كه سه روز قبل از رسيدن لشكر كفر به مدينه، كار حفر خندق پايان يافته بود.
جنگ احزاب نقطۀ عطفى در تاريخ اسلام بود و توازن نظامى و سياسى را براى هميشه به نفع مسلمانان به هم زد، به طور خلاصه مىتوان پيامدهاى پربار اين جنگ را در چند جمله بيان كرد[*]:
١) ناكام ماندن آخرين تلاش دشمن و درهمشكسته شدن برترين قدرت نهايى آنها.
٢) رو شدن دست منافقان و افشاگرى كامل در مورد اين دشمنان خطرناك داخلى.
٣) جبران خاطره دردناك شكست احد.
٤) ورزيدگى مسلمانان و افزايش هيبت آنان در قلوب دشمنان.
٥) بالا رفتن سطح روحيه و معنويت مسلمانان به خاطر معجزات بزرگى كه در آن ميدان مشاهده كردند.
٦) تثبيت موقعيت پيامبر (ص) در داخل و خارج مدينه.
[١]بحار الانوار، ج ٢٢٨/٢٠.
(*) براى كسب اطلاع بيشتر دربارۀ جنگ احزاب، بهويژه «پيكار تاريخى على (ع) با عمر و بن عبد ود» رجوع شود به تفسير نمونه، جلد هفدهم، صفحه ٢٥٣ به بعد.