شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٣٩ - حب (الرّحمن/ ١٢ )
خوراكى و غذايى است، مثل گندم و جو و آنچه كه قابل درو كردن است[١]كه آن را «حبّ الحصيد»[**]نيز مىگويند، ولى گاهى به دانههاى ديگر گياهان هم اطلاق مىشود. در آيۀ:
... وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ يَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِي ظُلُمٰاتِ اَلْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ يٰابِسٍ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ.«... هيچ برگى (از درختى) نمىافتد مگر اين كه (خدا) از آن آگاه است و نه هيچ دانهاى در مخفيگاه زمين و نه هيچ تر و خشكى وجود دارد جز اين كه در كتاب آشكار (در كتاب علم خدا) ثبت است» انعام/ ٥٩.
طبق روايات متعددى كه از طرق اهل بيت (ع) رسيده است «ورقه» به معنى جنين سقط شده و «حبّة» به معنى فرزند و «ظلمات الارض» به معنى رحم مادران و «رطب» به معنى آنچه از نطفهها زنده مىمانند و «يابس» به معنى آنچه از بين مىروند، تفسير شده است[٢].
شك نيست كه اين تفسير با جمود روى معانى لغوى اين كلمات تطبيق نمىكند، زيرا «ورقه» به معنى برگ و «حبّه» به معنى دانه، و «ظلمات الارض» به معنى تاريكيهاى زمين و «رطب» به معنى تر و «يابس» به معنى خشكى است، ولى ائمه در حقيقت با اين تفسير خواستهاند، مسلمانان را متوجه كنند كه بايد با يك ديد وسيع و گسترده به آيات قرآن بنگرند و در فهم معنى آنها تنها روى لفظ جمود نكنند، بلكه به هنگامى كه قرائن دليل بر توسعه معنى هستند، به وسعت معنى بنگرند.
روايت فوق در حقيقت اشاره به اين است كه مفهوم آيۀ فوق منحصر به دانههاى گياهان نيست، بلكه حتى بذرهاى نطفههاى انسانى را نيز شامل مىشود. (ج ٢٧٢/٥ و ٣٥٥، ج ٢٣٦/٢٢، ج ١١٢/٢٣.)
(درمىآيد و گياهان خوشبو». الرحمن/ ١٢.
[١] «مفردات راغب»
(**)وَ نَزَّلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَكاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ اَلْحَصِيدِ.«و از آسمان آبى پربركت فرستاديم و بهوسيلۀ آن باغها و دانههايى را كه درو مىكنند رويانديم» ق/ ٩.
[٢] تفسير برهان، ج ٥٢٨/١.