شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٦ - اب
عمو هم بهكاررفتهاست مانند آيۀ ١٣٣ سورۀ بقره:
قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَكَ وَ إِلٰهَ آبٰائِكَ إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْمٰاعِيلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً...«فرزندان يعقوب به او گفتند: ما خداوند تو را و خداوند پدران تو ابراهيم و اسماعيل و اسحاق را كه معبود يگانه است مىپرستيم...» اين نكته قابل توجه است كه حضرت «اسماعيل» پدر يا جد «يعقوب» نبود، بلكه عموى او بود، در حالى كه در آيۀ مورد بحث كلمۀ «آباء» جمع «اب» به كار رفته، و از اين جا معلوم مىشود كه در لغت عرب، گاهى كلمۀ «اب» به عمو اطلاق مىشود و از همين رو مىگوييم اگر اين كلمه در مورد «آزر» در قرآن به كار رفته، مانع از آن نيست كه آزر عموى ابراهيم باشد، نه پدرش[*]! و اما بدون شك «آزر» بتپرست بود و چنان كه قرآن مىگويد تلاشها و كوششهاى ابراهيم براى هدايتش مؤثر نيفتاد و اگر قبول كنيم كه آزر پدر ابراهيم بوده اين سؤال پيش مىآيد كه چرا ابراهيم در آيۀ:
رَبَّنَا اِغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ اَلْحِسٰابُ.«پروردگارا من و پدر و مادرم و همۀ مؤمنان را روزى كه حساب بر پا مىشود بيامرز» ابراهيم/ ٤١.
تقاضاى آمرزش او را كرد در حالى كه قرآن صريحاً مؤمنان را از استغفار كردن براى مشركان بازداشته است: توبه/ ١١٣.
و از اين جا روشن مىشود كه نمىتوان «آزر» را پدر ابراهيم دانست و اين كه گفتهاند كلمۀ «اب» در لغت عرب گاهى به عمو نيز اطلاق مىشود با توجه به آيۀ مورد بحث كاملاً قابل قبول است.
خلاصه اين كه «اب» و «والد» در لغت عرب با هم متفاوتند. كلمۀ «وٰالِدَىّ» كه در آيه فوق به كار رفته، منحصراً به معنى پدر و مادر است، ولى كلمۀ «اب» كه در مورد «آزر» آمده، مىتواند به معنى عمو بوده باشد.
از انضمام آيه فوق با آياتى كه در سورۀ توبه درزمينۀ نهى از استغفار براى مشركان
[*]إِذْ قٰالَ لِأَبِيهِ يٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ يَسْمَعُ وَ لاٰ يُبْصِرُ وَ لاٰ يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً.«هنگامى كه (ابراهيم) به پدرش گفت اى پدر! چرا چيزى را پرستش مىكنى كه نمىشنود و نمىبيند و هيچ مشكلى را از تو حل نمىكند؟!» مريم/ ٤٢. (پدر در اين جا اشاره به عمو است و كلمۀ «اب» همان گونه كه گفتيم در لغت عرب، گاهى به معنى پدر و گاه به معنى عمو آمده است). (ج ٧٧/١٣.)