فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٨٠

(١) أنوار الأصول ٢/ ١٣ - ١٤؛ آراؤنا في أصول الفقه ١/ ٣٠٤ – ٣٠٥.

(٢) مطارح الانظار ٢/ ٢٦ - ٢٨ ؛ أصول الفقه (حلِی) ٣٩٤/٤؛ محاضرات في أصول الفقه (مسلسل ٤٦) ٤/ ١٩٨.

(٣) الذريعة إلى أصول الشريعة ٤٠٦/١ ؛ عناية الأصول ٢/ ١٦٧ - ١٦٩ ؛ درر الفوائد (حائرى) ١٩١.

(٤) أنوار الأصول ٢/ ٢٦ ؛ إرشاد العقول ٢/ ٣٧٩ – ٣٨٢.

(٥) مجمع الفرائد / ٤١.

(٦) كفاية الأصول / ٢٠١ ؛ دررالفوائد (حائرِی)/ ٢٠٠.

(٧) نهاية الافكار ٢/ ٤٨٥ ؛ تهذيب الأصول (سبزواري) ١/ ١١١.

(٨) إرشاد العقول ٢/ ٣٨٤.

مفهوم عدد

مفهوم عدد: از اقسام مفهوم مخالف.

مفهوم عدد عبارت است از منتفِی شدن سنخ و طبِیعت حکمِی که بر عددِی خاص تعلِیق شده است، از ساِیر عددها؛ کمتر باشد ِیا بِیشتر.

مفهوم عدد از مصاديق مفهوم وصف شمرده شده است (← مفهوم وصف). از مفهوم عدد در اصول فقه، مبحث الفاظ سخن گفته اند.

اقسام عدد: عددِی که به عنوان موضوع حکم ِیا قِید موضوع اخذ مِی شود، بر حسب مقام ثبوت و واقع به ِیکِی از چهار قسم زِیر متصور است:

(١) عدد خاص نسبت به دو طرفِ زِیاده و کم «لا بشرط» اخذ شود و ذکر آن براِی مبالغه و نشان دادن کثرت باشد، نه براِی خصوصِیتِی که در عدد است، مانند آيه شريفة «(إستغفر لهم أو لا تَستَغفِر لهم إن تَستَغفِر لَهُم سَبعينَ مَرَّةٌ فَلَن يَغْفِرَ اللهُ لَهُم)؛(١) براِی آنان (منافقان) چه آمرزش بخواهِی چه نخواهِی (ِیکسان است)؛ اگر براِی آنان هفتاد بار هم آمرزش بخواهِی، خداوند هرگز آنان را نخواهد آمرزِید».

ذكر عدد «سبعِین» در اِین آِیه براِی کثرت و مبالغه است و مقصود آن است که خداِی تعالِی آنان را هرگز نمِی آمرزد؛ هرچند رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله براِی آنان از خدا بسِیار طلب آمرزش کند.

بدون شک، در اِین قسم، عدد مفهوم ندارد؛ از اِین رو، استغفار بِیشتر ِیا کمتر از هفتاد بار، حکم هفتاد بار را دارد.

(٢) عدد خاص نسبت به دو طرف زِیاده و کم «بشرط لا» اخذ شود، مانند عدد رکعت نمازهاِی واجب، همچون نماز صبح که دو رکعت است و به جا آوردن آن کمتر ِیا بِیشتر از دو رکعت باطل است.