بدِین معنا که آِیا جمله شرطِیه، قطع نظر از قراِین و شواهد، داراِی مفهوم است؛ ِیعنِی بر انتفاِی حکم در صورت انتفاِی شرط دلالت دارد ِیا داراِی مفهوم نِیست؟ نه اختلاف در حجِیت مفهوم بعد از فرض ثبوت آن. البته محل نزاع در دلالت نوع آن جمله، همچون جمله شرطِیه، با عدم وجود شواهد و قراِین خاص، بر مفهوم است وگرنه در موارد وجود قراِین خاص بر مفهوم داشتن جمله، اختلافِی وجود ندارد.(٢)

اقسام مفهوم: مفهوم ِیا حکم در آن از سنخ حکم منطوق است و ِیا مخالف حکم آن. اولِی مفهوم موافق نامِیده مِی شود، مانند دلالت آِیه شرِیفه (فلا تَقُل لهما أُفٍ)؛ به پدر و مادر اف نگو» بر حرمت زدن و دشنام دادن پدر و مادر به طرِیق اولِی. در اِین آِیه، هر دو حکم منطوق (حرمت گفتن اف بر پدر و مادر) و مفهوم (حرمت زدن و دشنام دادن) از ِیک سنخ اند (← مفهوم موافق). دومِی مفهوم مخالف نامِیده مِیشود که شش قسم است: مفهوم شرط، مفهوم وصف، مفهوم غاِیت، مفهوم حصر، مفهوم عدد و مفهوم لقب(٣) (← مفهوم مخالف).

(١) آراؤنا في أصول الفقه ٣٠٢/١ ؛ أصول الفقه ١/ ١٠١.

(٢) آراؤنا في أصول الفقه ٣٠٣/١ ؛ أصول الفقه ١/ ١٠٢ – ١٠٣.

(٣) أصول الفقه ١/ ١٠٣.

مفهوم استثنا

مفهوم استثنا: از اقسام مفهوم مخالف.

مفهوم استثنا عبارت است از نفِی طبِیعت حكم مستثنا منه از مستثنا.(١)

مفهوم استثنا از مصادِیق مفهوم حصر (← مفهوم حصر) بر شمرده شده است. از آن در اصول فقه، مبحث الفاظ سخن گفته اند. ادات استثنا گاهِی در معناِی «غِیر» به کار مِیرود. در اِین صورت، صفت براِی ماقبل است و از آن به «الا»ِی وصفِی تعبِیر مِیکنند و تحت عنوان مفهوم وصف مِی گنجد و آنچه درباره مفهوم وصف گفته مِی شود، درباره آن جارِی است، مانند «جائني القوم الا زيداً»؛ ِیعنِی غِیر زِید (← مفهوم وصف) و گاهِی در معناِی استثنا به کار مِیرود که اغلب موارد کاربرد «الا» اِین گونه است مانند «أكرم العُلَماء الا الفُسّاق منهم» و «لاصلاةَ الاّ بِطَهورٍ» و «لاصلاةَ الاّ بفاتحة الكتاب».