فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٧٧
أنوار الأصول ٢/ ٦١ ؛ تحقيق الأصول ٤/ ٢٣٢ ؛ دراسات في علم الأصول ٢٢٧/٢.
(٤) تسديد الأصول ١/ ٤٩٦.
(٥) محاضرات في أصول الفقه (مسلسل ٤٦) ٤/ ٢٧٨ و ٢٩٦ ؛ آراؤنا في أصول الفقه ١/ ٣٣٣؛ عمدة الأصول ٣/ ٥٠٩ – ٥١٤.
(٦) آراؤنا في أصول الفقه ١/ ٣٣٥؛ إرشاد العقول ٢/ ٤٤٦ و ٤٥٦ ؛ أصول الفقه (حلِی) ٥/ ٧٤ ؛ أنوار الأصول ٢/ ٦٣.
(٧) انبِیاء / ٢٦.
(٨) آراؤنا في أصول الفقه ١/ ٣٣٦ - ٣٣٧ ؛ أصول الفقه ١/ ١١٨ - ١١٩ ؛ عمدة الأصول ٣/ ٥١٦.
(٩) فوائد الأصول ٢/ ٥١٠ ؛ أنوار الأصول ٢/ ٦٣ – ٦٤.
(١٠) إرشاد العقول ٢/ ٤٥٩-٤٦٢ ؛ الفصول الغروية / ١٥٥ و ١٥٧ ؛ تهذيب الأصول (سبزوارِی) ١/ ١٢٣ ؛ عناية الأصول ٢/ ٢٢٧.
مفهوم شرط
مفهوم شرط: از اقسام مفهوم مخالف.
مفهوم شرط عبارت است از منتفِی شدن سنخ و طبِیعت حکم ذکر شده در منطوق در صورت منتفِی شدن شرط، مانند اِین گفته مولا: «إن جائك زيد فأكرمه؛ اگر زِید نزد تو آمد او را احترام و اکرام کن». مفهوم اِین جمله، منتفِی شدن وجوب اکرام زِید در صورت نِیامدن او است. از آن در اصول فقه، مبحث الفاظ سخن گفته اند.
آِیا جمله شرطِی مفهوم دارد؛ ِیعنِی بر انتفاِی سنخ حکم در صورت انتفاِی شرط آن دلالت مِیکند؟ ثبوت مفهوم براِی جمله شرطِی پس از پذِیرش وجود ربط مِیان جزا و شرط، منوط به تحقق امور زِیر است:
١. ربط مِیان جزا و شرط به گونه ترتب باشد؛ ِیعنِی جزا در طول شرط باشد، نه صرف تقارن در ظرف زمان ِیا مکان.
٢. ربط، بر فرض ترتبِی بودن، به گونه ترتب لزومِی باشد؛ ِیعنِی مِیان جزا و شرط تلازم وجود داشته باشد، نه اِینکه از باب اتفاق باشد.
٣. ربط ترتبِی بر فرض لزومِی بودن، به گونه لزوم علِی باشد؛ ِیعنِی شرط، علت جزا باشد، نه عکس آن و نِیز هر دو معلول علتِی دِیگر نباشند.
٤. بر فرض علت بودن شرط براِی جزا، علِیت آن منحصر باشد و براِی ثبوت جزا علتِی دِیگر وجود نداشته باشد.
چنانچه جمله شرطِی بر امور ِیاد شده دلالت کند؛ خواه به وضع و خواه به مقدمات حکمت(← مقدمات حکمت) ِیا غِیر آن،