٣. مقابل منطوق. منطوق عبارت است از معناِیِی که لفظ به طور مستقِیم از اِین جهت که حامل و قالب آن معنا است، بر آن دلالت دارد (← منطوق). نامِیدن معنا به اسم منطوق از باب نامِیدن مدلول (معنا) به اسم دال (لفظ) است. بنابر اِین، منطوق به مدلول مطابقِی اختصاص دارد؛ هرچند معنا، مجازِی و لفظ با قرِینه در آن معنا به کار رفته باشد.

مقابل منطوق، مفهوم عبارت است از معناِیِی که مدلول مطابقِی لفظ نِیست؛ لِیکن به اعتبار اِینکه لازم مفاد جمله است، بر آن دلالت مِیکند؛ از اِین رو، مفهوم به مدلول التزامِی اختصاص دارد، مانند اِین جمله «اگر آب به اندازه کر برسد، چِیزِی آن را نجس نمِیکند». منطوق اِین جمله، نجس نشدن آبِ کر به نجاسات و مفهوم آن -بر فرض داشتن مفهوم ـ نجس شدن آبِ کمتر از حدِ کر بـه نجاسات است. اِین مفهوم لازم معناِی منطوق جمله است و جمله شرطِیه به دلالت التزامِی بر آن دلالت مِیکند. (١)

تعرِیفهاِی دِیگرِی نِیز براِی منطوق و مفهوم بِیان شده و اشکالاتِی نِیز بر آنها شده است که در اِین مختصر نمِی گنجد.

مفهوم به معناِی سوم، اصطلاحِی در اصول فقه است که اصولِیان در مباحث الفاظ از آن سخن گفته اند.

حجِیت مفهوم: چنانچه کلام داراِی مفهومِی باشد که بر آن دلالت کند، بدون شک چنِین مفهومِی حجت است؛ زِیرا کلام در آن ظهور دارد؛ از اِین رو، شنونده و نِیز گوِینده آن کلام مِی توانند با آن مفهوم بر دِیگرِی استدلال کند.

بنابر اِین، اختلاف در حجِیت مفهوم، مانند اِینکه آِیا مفهوم شرط حجّت است ِیا نه، در حقِیقت، اختلاف در وجود دلالت کلام بر مفهوم و ظهور در آن است؛