بدون شک، استثنا بر اختصاص شخص حکم انشا شده، به مستثنا منه و انتفاِی آن از مستثنا دلالت دارد؛ لِیکن آِیا جمله استثناِیِی مفهوم دارد؛ بدِین معنا که استثنا بر منتفِی شدن طبِیعت و سنخ حکمِ مستثنامِنه، از مستثنا دلالت دارد؛ به گونه اِی که استثنا از نفِی، اثبات و از اثبات، نفِی باشد؟ مشهور اصولِیان قائل به ثبوت مفهوم براِی جمله استثناِیِی اند. (٢)

البته در اِینکه دلالت استثنا بر اثبات حكم مخالف مستثنامنه براِی مستثنا از ناحِیه وضع است ِیا به مفهوم و دلالت التزامِی، اختلاف است. بنابر قول نخست، الاِی استثناِیِی از موضوع بحث مفاهِیم خارج مِیگردد.(٣)

بحث در ثبوت مفهوم براِی استثنا در صورتِی است که قرِینه اِی بر مفهوم نداشتن جمله مشتمل بر استثنا وجود نداشته باشد. (٤) بنابر ثبوت مفهوم استثنا، چنانچه دلِیلِی دِیگر بر خلاف مفهوم درباره مستثنا وارد شود، منطوق آن معارض با مفهوم دلِیل نخست خواهد بود و قواعد باب تعارض اعمال مِیشود.(٥)

بحث مطرح دِیگر در استثنا اِین است که پس از ثبوت مفهوم براِی استثنا، آِیا بر حصر نقِیض به مستثنا دلالت دارد و اِینکه مستثنا تنها همان است که در جمله استثناِیِی آمده است ِیا چنِین دلالتِی ندارد؟ مانند اِینکه وارد شده است: «لا تعاد الصلاة الا من خمس؛ نماز اعاده نمِی شود مگر از پنج چِیز». بنابر دلالت استثنا بر حصر نقِیض به مستثنا، جمله ِیاد شده (لا تعاد) بر بطلان نماز و وجوب اعاده آن تنها در صورت بروز خلل در ِیکِی از آن پنج چِیز دلالت دارد. بنابر اِین، چنانچه دلِیلِی دِیگر وارد شود و خللِی دِیگر غِیر از آن پنج چِیز را مبطل نماز بداند، اِین دليل، مخصص حصر مستفاد از دلِیل نخست خواهد بود. (٦)

(← مفهوم)

(١) بحوث في علم الأصول ٣/ ٢١٤.

(٢) تنقِیح الأصول ٢/ ٣١٩ - ٣٢٠ ؛ دروس في علم الأصول ٢/ ١١٠ ؛ تهذيب الأصول (امام خمِینِی) ١/ ٣٦٦ ؛ عناية الأصول ٢/ ٢١٨ ؛ الهداية في الأصول ٢/ ٢٨٩.

(٣) الحاشية على كفاية الأصول ١/ ٤٧٢.

(٤) جواهر الأصول ٣١١/٤.

(٥) عناية الأصول ٢ / ٢١٨.

(٦) ٢٢٠ ؛ إرشاد العقول ٢/ ٤٤٤ – ٤٤٥.