از راههاِی کشف -که برخِی بدان قائل شده اند ـ حس مِیباشد که سه قسم است: اجماع تشرفِی، تقرِیرِی و دخولِی. در اجماع دخولِی گفته اند: مخالفت کسِی که نسَبش معلوم است، ضررِی به تحقق اجماع و کشف آن از قول معصوم علِیه السلام نمِی رساند(١) (←اجماع).

ب. فقه

در مال حلال آمِیخته به حرام، چنانچه مقدار مال و مالک آن معلوم و عِین آن موجود و قابل تفکِیک باشد، لازم است عِین مال به صاحبش بازگردانده شود؛ لِیکن اگر مستهلک شده ِیا تفکِیک آن ناممکن باشد، باِید قِیمت آن را بپردازد؛ اما اگر مقدار مال حرام معلوم؛ لِیکن مالک آن مجهول باشد، با ِیأس از پِیدا شدن مالک، بنابر مشهور، باِید آن را از طرف مالكش صدقه بدهد(٢) (← مال مخلوط به حرام).

در عقود (←عقد) و ايقاعات (←اِیقاع) آنچه از ارکان عقد ِیا اِیقاع به شمار مِیرود، باِید معلوم و معِین باشد، مانند دو طرف عقد،(٣) عوض و معوض در عقود معاوضِی، همچون بِیع(٤) و اجاره؛(٥) مدت در مثل سلف(٦) (← بيع سلف)، نسيه(٧) (← بيع نسيه)، مساقات (←مساقات) و ازدواج موقت؛(٩) مقدار سهم هر ِیک از مالک و زارع در مزارعه (١٠) (←مزارعه) و نِیز سهم مالک و عامل در مضاربه (١١) (←مضاربه) و مهر(← مهر) در ازدواج موقت. (١٢)

شرايط ضمن عقد باِید معلوم باشد و در صورت مجهول بودن، شرط باطل خواهد بود (١٣) (←شرط ضمن عقد).

در ابراء(← ابراء) آِیا معلوم بودن حق مورد ابراء شرط است ِیا نه؟ مسئله اختلافِی است. قول مشهور عدم شرطيت است. (١٤)

در مسابقه اسب دوانِی(← اسب دوانِی) و مانند آن، آغاز و انجام مسافت باِید معلوم باشد؛ (١٥) چنان که در مسابقه تِیراندازِی (←رماِیه)، مسافت بِین تِیرانداز و هدف، تعداد تِیرهاِیِی که پرتاب مِیشود و تعدادِی که باِید به هدف بخورد، همچنِین نوع ابزار پرتاب کننده تِیر باِید معلوم باشد (١٦)(← سبق).