مقصود از مفهوم تعلِیل آن است که هرگاه خطابِی وارد شود که علت حکم در آن تصرِیح شده باشد، مفهوم تعليلِ آمده در خطاب -بنابر ثبوت مفهوم ـ انتفاِی حکم به انتفاِی علت آن است، مانند اِینکه مولا بگوِید: «شراب مخور، چون مست کننده است». منطوق تعلِیل ذکر شده در اِین خطاب، تعمِیم حرمت نسبت به هر مست کننده اِی است و مفهوم آن، منتفِی شدن سنخ و نوع حکم (حرمت) با انتفاِی علت (مست کنندگِی) است. بنابر اِین، اگر نوشِیدنِی اِی مست کننده نباشد، حرام نخواهد بود.

شرط ثبوت مفهوم براِی تعلِیل اِین است که علت ثبوت حکمِ آمده در خطاب، منحصر به همِین علت باشد و ثبوت آن حكم، علتِی دِیگر نداشته باشد.

منحصر بودن علت نِیز از مقدمات حکمت (← مقدمات حكمت) فهمِیده مِیشود.

بنابر ثبوت مفهوم تعلِیل، چنانچه خطابِی دِیگر وارد شود که در مورد انتفاِی علت، به جهتِی دِیگر بر ثبوت حكم دلالت کند، مِیان مفهوم تعلِیل و منطوق خطاب دوم، تعارض رخ مِیدهد.

ثبوت مفهوم براِی تعلِیل اختلافِی است؛ لِیکن بنابر ثبوت آن، حجت خواهد بود.(١)

(← مفهوم) (← مفهوم مخالف)

(١) مفاتيح الأصول / ٦٧٨ ؛ تحريرات في الأصول ٥/ ١٣٩؛ عمدة الأصول ٣/ ٥٤٣ - ٥٤٤ ؛ هداية المسترشدِین ٢/ ٥٩٣ ؛ الفوائد الحائرية / ١٨٤.

مفهوم حصر

مفهوم حَصر: از اقسام مفهوم مخالف.

مفهوم حصر عبارت است از منتفِی شدن طبِیعت و سنخ حکم ثابت براِی مورد حصر از غِیر آن. از آن در اصول فقه، مبحث الفاظ سخن گفته اند.

ادوات و هِیئات حصر: هرگاه کلام دلالت بر حصر کند، لازمه آن، اختصاص حکم به مورد حصر و منتفِی شدن سنخ آن از غِیر مورد حصر خواهد بود.