شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٦٠٣ - ٣٦٣٣ ان للقلوب اقبالا و ادبارا فاذا اقبلت فاحملوها على النوافل و اذا ادبرت فاقتصروا بها على الفرائض
وقت آنها تنگ گردد پس چاره نيست بجز تكليف به آنها خواه وقت شهوت و اقبال دل باشد و خواه وقت كراهت و ادبار آن، و اين است كه در فقره[١] بعد از فقره بعد از اين امر شده در صورت ادبار باقتصار بر واجبها، و ممكن است كه اين فقره مخصوص فكر و تأملى باشد و مراد اين باشد كه در وقت ادبار دلها مشغول بآن مشويد زيرا كه در آن حال دل كور باشد و بينائى نباشد آنرا كه فكر تواند كرد و بر تقديرى كه فكر كند فكر آن درست نرود و خطا كند.
٣٦٣٢ ان العلم يهدى و يرشد و ينجى، و ان الجهل يغوى و يضل و يردى.
بدرستى كه علم و دانائى هدايت ميكند و ارشاد مىنمايد و رستگارى مىدهد، و بدرستى كه جهل و نادانى گمراه ميكند و بضلالت مىاندازد و هلاك مىگرداند، يا مىاندازد يعنى در هلاكت يا فتنههاى دنيوى و اخروى، «هدايت» بمعنى راه نمودن است يا رسانيدن بمطلوب و «ارشاد» نيز بهمان معنى است و تأكيد است و «ضلالت» نيز گمراهى است و تأكيد است.
٣٦٣٣ ان للقلوب اقبالا و ادبارا فاذا اقبلت فاحملوها على النوافل و اذا ادبرت فاقتصروا بها على الفرائض.
بدرستى كه از براى دلها رو آوردنى است و پشت گردانيدنى، پس هرگاه رو آورند پس بداريد آنها را بر سنتيها، و هرگاه پشت گردانند پس اقتصار كنيد به آنها بر واجبها، يعنى مداريد آنها را مگر بر آنها اين همان مضمون فقره سابق است بنا بر آنچه اولا شرح شد[٢].
[١] - از جمله« و اين است كه در فقره»( تا آخر) تنها در نسخه كتابخانه مسجد سپهسالار مذكور است.
[٢] -« بنا بر آنچه اولا شرح شد» فقط در نسخه كتابخانه مسجد سپهسالار مذكور است.