شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٥٥ - ٣٥٦٧ ان المرء اذا هلك قال الناس ما ترك؟ و قالت الملائكة ما قدم؟ لله آباؤكم فقدموا بعضا يكن لكم ذخرا و لا تخلفوا كلا فيكون عليكم كلا
«إنا إليه راجعون» اقرار است بر نفسهاى ما بهلاك شدن، و اين باعتبار اين است كه معنى [ «إنا لله»] اينست كه ما از براى خدائيم يعنى اختصاص باو داريم و مملوك اوئيم، و معنى «إنا إليه راجعون» اين است كه ما باز گردندگانيم بسوى او، و ظاهر است كه بازگشتن بسوى او بعد از موت است كه هلاك مىشود، پس اين اقرار است بر نفسهاى خود بهلاك شدن يعنى مردن.
٣٥٦٧ ان المرء اذا هلك قال الناس: ما ترك؟ و قالت الملائكة ما قدم؟ لله آباؤكم فقدموا بعضا يكن لكم ذخرا و لا تخلفوا كلا فيكون عليكم كلا.
بدرستى كه مرد هر گاه بميرد مىگويند مردم: چه چيز وا گذاشته؟ و مىگويند فرشتگان: چه چيز پيش فرستاده، از براى خدا پدران شما[١]، پس پيش فرستيد بعضى را تا بوده باشد از براى شما پس اندوخته و مگذاريد همه را پس بوده باشد بر شما سنگينى، يعنى هرگاه مردى بميرد شايع ميانه مردم اين است كه مىپرسند كه:
چه چيز ميراث گذاشته؟ اما ملائكه مىپرسند كه: چه چيز پيش فرستاده از براى خدا يعنى از براى خشنودى او[٢] و مراد اين است كه بفرزند هر كسى مىگويند بزبان حال كه: چه چيز پيش فرستاده پدر تو نهايت همه گفتههاى ايشان را آن حضرت صلوات الله و سلامه عليه جمع فرموده و فرموده كه مىگويند كه: چه چيز پيش فرستاده از براى خدا پدران شما، و ممكن است كه بفرزندان هر كس گويند كه: چه چيز پيش فرستاده پدران شما؟ و سؤال از پيش فرستاده پدر و أجداد ايشان باشد و داخل كردن اجداد نيز در سؤال از براى اهتمام باين معنى باشد و اين كه هر يك از ايشان
[١] - اين ترجمه مبنى بر آنست كه لام( لله) براى تعليل باشد و« آباؤكم» نيز فاعل« قدم»، و اين معنى بطور حتم اشتباه است، زيرا فاعل« قدم» مانند فاعل« ترك» ضميريست كه به« المرء» بر مىگردد و« لله آباؤكم» كلمه مدح و تعجب است، برغانى( ره) گفته( ص ٣٧١):« خدا خير دهد پدران شما را، يا براى خدا با پدران شما، كه لام عاقبت باشد» و ساير شراح نهج البلاغه نيز اين عبارت را همين طورها معنى كردهاند، فراجع ان شئت.
[٢] - اين ترجمه مبنى بر آنست كه لام( لله) براى تعليل باشد و« آباؤكم» نيز فاعل« قدم»، و اين معنى بطور حتم اشتباه است، زيرا فاعل« قدم» مانند فاعل« ترك» ضميريست كه به« المرء» بر مىگردد و« لله آباؤكم» كلمه مدح و تعجب است، برغانى( ره) گفته( ص ٣٧١):« خدا خير دهد پدران شما را، يا براى خدا با پدران شما، كه لام عاقبت باشد» و ساير شراح نهج البلاغه نيز اين عبارت را همين طورها معنى كردهاند، فراجع ان شئت.