شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٤٨٥ - ٣٣٧١ احسن الكلام ما لا تمجه الآذان و لا يتعب فهمه الافهام
احسان كرده باشد خدا بسوى او و گشوده باشد بتوانائى دستهاى او را يعنى حق تعالى او را توسعه در مال داده باشد، و ظاهر است كه او سزاوارتر است باحسان كردن يعنى[١] احسان كردن بر او ضرورتر است از كسى كه توسعه نداشته باشد هر چند ثواب احسان او بيشتر باشد باعتبار اين كه بر خود تنگ گرفته و ديگرى را بر خود ترجيح داده.
٣٣٧٠ اولى الناس بالانعام من كثرت نعم الله عليه.
سزاوارترين مردم بنعمت دادن بديگران كسى است كه بسيار باشد نعمتهاى خدا بر او، اين نيز مضمون فقره اول است و اگر هر دو را با هم فرموده باشند تأكيد است، و ممكن است[٢] كه اين فقره مخصوص كسى باشد كه مال بسيار داشته باشد و فقره اول شامل او و غير او باشد مثل كسى كه حق تعالى او را جاه و اعتبارى داده باشد كه تواند بآسانى كارسازيها از براى مردم كند و حاجات ايشان را بر آورد پس او سزاوارتر است باحسان كردن بمردم و ضرورتر است بر او آن از كسى كه آن جاه و اعتبار نداشته باشد و بزحمت و تعب تواند كارسازى كند، و ممكن است كه هر دو فقره عام باشد و شامل همه احسانها باشد.
٣٣٧١ احسن الكلام ما لا تمجه الآذان و لا يتعب فهمه الافهام[٣].
بهترين سخن آن است كه نيندازد آنرا از دهن گوشها، و بتعب نيندازد فهميدن آن فهمها را، «از دهن انداختن گوشها آن را» كنايه است از اين كه بر گوشها بد برخورد و قرار نگيرد در آنها، پس گويا آن را رد كنند مثل كسى كه آبى يا شرابى از دهن بيرون ريزد و مراد به «تعب نينداختن فهمها» اين است كه فهميدن آن بر ذهنها دشوار نباشد و پيچيدگى و تعقيدى نداشته باشد.
[١] - از كلمه( يعنى) تا( ضرورتر است) تنها در نسخه كتابخانه مسجد سپهسالار ضبط شده.
[٢] - از عبارت« و ممكن است» تا آخر تنها در نسخه كتابخانه مسجد سپهسالار ضبط شده.
[٣] - در نسخه كتابخانه مسجد سپهسالار بجاى« الافهام»:« الاذهان» ضبط شده و در ترجمه نيز بجاى« فهمها»:« ذهنها» ذكر شده است، و آن نسخه بهتر است.