شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٧٨ - ٣٦٠٤ ان قوما عبدوا الله سبحانه رغبة فتلك عبادة التجار، و قوما عبدوه رهبة فتلك عبادة العبيد، و قوما عبدو شكرا فتلك عبادة الاحرار
كه يكى مقتضى شهوت و غضب است، و يكى صاحب عقل و ادراك مراد به «نفس» بنا بر هر دو معنى نفس اول و به «دل» نفس دوم مىتواند بود و الله تعالى يعلم.
٣٦٠٤ ان قوما عبدوا الله سبحانه رغبة فتلك عبادة التجار، و قوما عبدوه رهبة فتلك عبادة العبيد، و قوما عبدو شكرا فتلك عبادة الاحرار.
بدرستى كه گروهى عبادت كردند خداى سبحانه را از روى رغبت يا بسبب رغبت يعنى رغبت در بهشت و نعمتهاى او و طلب آنها، پس اين عبادت سوداگران است، و گروهى عبادت كردند او را از روى ترس يا بسبب ترس يعنى ترس از جهنم و عذاب او، پس اين عبادت بندگان است، و گروهى عبادت كردند او را از براى شكر، پس اين عبادت آزادگان است پوشيده نيست كه شرط صحت عبادت قصد قربت است و مراد بآن قصد كردن آن است از براى نزديكى جستن بسوى حق تعالى يعنى بلندى مرتبه نزد او كه بمنزله نزديكى مكانى است بسوى او و شبيه است بآن، و اگر نه ظاهر است كه حق تعالى از مكان و نزديكى و دورى بحسب آن منزه و متعالى است و اين باين مىشود كه قصد كند كردن آن را از براى بجا آوردن امر و فرمان خداى سبحانه، يا از براى اين كه سبب رضا و خشنودى او مىشود، و ظاهر اين است كه اگر منظور از «قصد قربت» بمعنى مذكور اين باشد كه اين معنى فى نفسه كار خوبى است و كمال بنده است پس آن افضل مراتب عبادت است، و اگر با آن طمع در بهشت و رسيدن بآن يا خوف از جهنم و خلاصى از آن نيز ملحوظ باشد ظاهر اين است كه آن هم صحيح است و ضررى بقصد قربت ندارد، چه اين معنى نيز توسل بخداى است و طلب فيض از حضرت او، و اين امرى است مستحسن جواد حق و كريم مطلق، پس قصد آن منافات با قصد قربت ندارد، و آنچه بعضى از علما گفتهاند كه: «عبادت بقصد طمع در بهشت يا خلاصى از جهنم صحيح نيست» قولى است