شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣٤٦ - ٢٧٩١ الا و ان الظلم ثلاثة فظلم لا يغفر و ظلم لا يترك و ظلم مغفور لا يطلب،
بعض الهنات، و اما الظلم الذى لا يترك فظلم العباد بعضهم بعضا، العقاب هنالك شديد ليس جرحا بالمدى[١] و لا ضربا بالسياط و لكنه ما يستصغر ذلك معه.
آگاه باشيد و بدرستى كه ظلم سهتاست، پس ظلمى است كه آمرزيده نمىشود، و ظلمى است كه واگذاشته نمىشود، و ظلمى است كه آمرزيده شود و بازخواست نشود، پس اما ظلمى كه آمرزيده نشود پس شرك بخداست بسبب آنكه حق تعالى فرموده:
بدرستى كه خدا نمىآمرزد اين را كه شريك قرار داده شود از براى او و مىآمرزد آنچه را وراى آن باشد از براى هر كه مىخواهد، و اما ظلمى كه آمرزيده مىشود پس ظلم مردست بر نفس خود نزد بعضى خصلتهاى بد، و اما ظلمى كه واگذاشته نمىشود پس ظلم بندگان است بعضى از ايشان بعضى ديگر را، عقاب در آنجا سخت است نيست زخم زدن بكاردها و نه زدن بتازيانهها و ليكن آن چيزى است كه كوچك شمرده مىشود اين با آن، مراد به «ظلمى كه بخشيده نمىشود» آن است كه هرگز بخشيده نشود و صاحب آن مخلد باشد در جهنم و آن شرك است، و همچنين ساير اقسام كفر مثل انكار اصل وجود حق تعالى يا انكار پيغمبرى از پيغمبران او كه پيغمبرى او ثابت باشد، و تخصيص آيه كريمه بشرك منافاتى با آن ندارد زيرا كه ممكن است كه ذكر خصوص شرك باعتبار تعلق غرضى باشد بخصوص آن، مثل اين كه نزول آن از براى ترسانيدن جمعى باشد كه مشرك بودند ([٢] يا چنانكه نقل كردهاند از براى اميدوارى جمعى كه مشرك بودند و مىخواستند كه مسلمان شوند و مىترسيدند كه اسلام ايشان درست و قبول نشود) و مىتوان گفت كه: هرگاه شرك بخشيده نشود پس
[١] - شارح( ره) بر روى ميم« بالمدى» ضمه و بزير آن كسره گذاشته و بر روى كلمه« معا» نوشته يعنى در قرائت آن ضم و كسر هر دو وجه جايز است، در أقرب الموارد گفته:« المدية بالتثليث الشفرة، ج مدى و مدى».
[٢] - عبارت ميان دو قلاب فقط در نسخه كتابخانه مدرسه سپهسالار است.