شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٦٢٠ - ٣٦٥٦ ان الله تعالى لم يجعل للعبد و ان اشتدت حيلته و عظمت طلبته و قويت مكيدته اكثر مما سمى له فى الذكر الحكيم و لم يحل بين العبد فى ضعفه و قلة حيلته ان يبلغ دون ما سمى له فى الذكر الحكيم، و ان العارف لهذا العامل به اعظم الناس راحة فى منفعة، و ان التا
چاره او و بزرگ باشد طلب او و محكم باشد مسكر او زياده از آنچه ناميده شده از براى او در ذكر حكيم، و مانع نشده ميانه بنده در ناتوانى او و كمى چاره او اين كه برسد بكمتر از آنچه ناميده شده از براى او در ذكر حكيم، و بدرستى كه شناساى مر اين معنى را كه كار كننده باشد بآن بزرگترين مردم است از روى آسايش در سود، و بدرستى كه ترك كننده مر آن را و شك كننده در آن هر آينه بزرگترين مردم است از روى گرفتارى در زيان.
قبل از اين مذكور شد كه آنچه از جمله احاديث وارده در اين باب ظاهر مىشود اينست كه امور دنيا از روزى و مانند آن از براى هر كسى يك قدرى مقرر شده كه زياد بر آن از براى او ممكن نيست كه حاصل شود، و همچنين يك قدرى از براى او مقرر شده كه البته بايد كه باو برسد، و هر چند عاجز و ناتوان باشد كمتر از آن باو نرسد، و در ميانه اين دو قدر قدريست كه مشروط بسعى و طلب است، اگر سعى كند ممكن است كه چيزى از براى او زياد شود، و اگر نكند زياد نشود، و بنا بر اين مراد باين كلام معجز نظام و امثال آن اين است كه سعى زياد در آنها سودى ندارد، و اين كه هر چند سخت باشد تدبير كسى و بزرگ باشد طلب او و قوى باشد مكر او نمىرسد ببيشتر از آن، چه تقدير شده كه زياد بر آن باو نرسد، و همچنين قدرى كه تقدير شده كه آن البته باو برسد آن مىرسد بآن و هر چند هيچ چاره و تدبيرى نتواند كرد يا نكند، و «ذكر» بمعنى ياد آورى است و «حكيم» بمعنى محكم يا راست درست، و مراد به «ذكر حكيم» يا علم حق تعالى است كه ياد كننده حكيمى است هر چيز را، يا لوح محفوظ كه آنچه بر سبيل حتم تقدير شده در آن ثبت شود پس گويا ياد كنندهايست حكيم، و «مانع نشده[١]» تقديرى در كلام بايد يعنى مانع نشده ميانه بنده در حال ضعف او و كمى چاره او، يا بسبب ضعف او و كمى چاره او، و ميانه آنچه تقدير شده از براى او باين كه برسد بكمتر از آنچه ناميده شده از
[١] - از جمله« مانع نشده، تقديرى» تا« و بودن شناسنده اين معنى» فقط در نسخه كتابخانه مدرسه سپهسالار ضبط شده است و در نسخه اصل نيست.