شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٦١٤ - ٣٦٤٩ ان الله سبحانه امر عباده تخييرا، و نهاهم تحذيرا، و كلف يسيرا، و لم يكلف عسيرا، و اعطى على القليل كثيرا، و لم يعص مغلوبا، و لم يطع مكرها، و لم يرسل الانبياء لعبا، و لم ينزل الكتاب عبثا، و ما خلق السماوات و الارض«و ما بينهما باطلا ذلك ظن الذين ك
حق تعالى بذاته در اعلى مراتب كمال است و بهيچ وجه او را حاجتى باعمال بندگان يا غير آن نيست پس در تكاليفى كه بندگان را فرموده بهيچ وجه فايده و نفعى از براى خود منظور نيست بلكه ثمره و نفع آنها از براى بندگان است كه بسبب اطاعت و فرمانبردارى در آنها مستحق ثواب و تعظيم و تبجيل گردند، و ظاهر است كه استحقاق آنها در صورتى است كه اطاعت ايشان از روى قدرت و اختيار باشد اما اگر آنچه كنند از مأمورات مجبور باشند در كردن آنها و قادر بر ترك آنها نباشند، و همچنين آنچه باز ايستند از آن از مناهى، مضطر باشند بر ترك آنها و قدرت بر كردن آنها نداشته باشند، پس ايشان را بسبب آنها فضيلت و مزيتى حاصل نشود كه بسبب آن سزاوار تعظيم و تكريم گردند پس بنا بر آن اقتصار شده در تكاليف بر راه نمودن بر خيرات و مبرات و شرور و سيئات و امر شده به آنها و نهى شده از اينها، و تفضل شده در هر باب بالطافى كه مقرب ايشان باشد باطاعت و فرمانبردارى در آن باب، بمرتبه كه ايشان را مجبور و مضطر بر آن نسازد بلكه قادر بر خلاف آن باشند تا اين كه هر كه اطاعت و فرمانبردارى نمايد مستحق ثواب گردد كه آن عوضى است كه از روى تعظيم و تبجيل داده شود، و هر كه عصيان و مخالفت كند مستحق عذاب و عقاب باشد، و «بودن آنچه تكليف كرده آسان، و تكليف نكردن بدشوار» ظاهر است و محتاج ببيان نيست، و همچنين «بخشيدن او بر اندك بسيارى را» زيرا كه بر اندك اطاعتى كه كنند زياده بر نعمتهاى دنيوى كه داده بهشت دهد كه دايم و مخلد باشد و وصف نعمتهاى آن بزبان و بيان نتوان كرد و نصيب ادنى مؤمنى را از آن زياده از تمام دنيا باشد چنانكه در احاديث وارد شده، و مراد باين كه «عصيان كرده نشده در حالى كه مغلوب باشد» اين است كه كسى كه عصيان او كند چنين نيست كه غلبه بر او كرده باشد و از اين راه باشد كه حق تعالى با او در آن باب معاوضه كرده و او غلبه كرده بر خدا و خلاف اراده او را بعمل آورده بلكه از آن راه است كه حق تعالى هيچ كس را جبر بر كردن كارى يا ترك آن نكند و ايشان را بعد از هدايت و الطاف كه فرموده بخود واگذاشته