شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣٢٨ - ٢٧٥١ الا منتبه من رقدته قبل حين منيته
[حرف الف بالف استفتاح]
(از آنچه وارد شده از حكمتهاى حضرت امير المؤمنين على بن ابى طالب ٧ در حرف الف «بالف استفتاح) و مراد بالف استفتاح الفى است كه در كلمه «الا» است و همچنين كلمه «اما» كه مركب است از همزه استفهام بالا كه حرف نفى است و آن را حرف استفتاح گويند باعتبار اين كه در اول كلام واقع شود و استفتاح كلام بآن نمايند و اصل معنى آن استفهام از نفى است يعنى «آيا نيست» و گاهى استفهام در آن بر حقيقت محمول است و اكثر اين است كه از براى انكار است و غرض تحقيق و اثبات جمله بعد است زيرا كه انكار نفى چيزى لازم دارد اثبات و تحقيق آن را، و باين اعتبار آن را «حرف تنبيه» گويند يعنى غرض از آن تنبيه و آگاه كردن مخاطب است بر تحقيق مضمون جمله كه بر آن داخل شده و بسيارى از فقرات مذكوره در اين باب از اين قبيل است چنانكه ظاهر شد، و گاهى مستعمل مىشود از براى توبيخ و سرزنش و مراد اين است كه چرا چنين نيست، و گاهى از براى عرض و تحضيض، و هر دو از براى طلبند نهايت «عرض» طلبى است از روى نرمى و هموارى مثل «أ لا تحبون أن يغفر الله لكم»» آيا دوست نمىداريد كه بيامرزد خدا مر شما را و «تحضيض» تحريص كسى است بر چيزى و طلب آن از روى شدت.
و از آنچه نقل شده از آن حضرت صلوات الله عليه در اين باب اين است كه فرموده:
٢٧٥١ الا منتبه[١] من رقدته قبل حين منيته.
آيا نيست بيدارى از خواب خود پيش از هنگام مرگ خود؟! يعنى كسى كه آگاه و با خبر باشد از خود و در خواب غفلت نباشد پيش از هنگام مرگ كه همه را
[١] - كذا صريحا بضبط اعراب در نسخه اصل كه بخط شارح( ره) است.