شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٧٩٨ - يَوْمِ اَلْجَمْعِ (تغابن/ ٩ )
گاهى يوم به «مدت و زمان» اطلاق مىشود، چنانكه در نهج البلاغه مىخوانيم: الدّهر يومان: يوم لك و يوم عليك. «روزگار دو زمان دارد: زمانى به سود تو و زمانى بر ضرر تو است».
راغب در مفردات مىگويد: اليوم يعبّر به عن وقت طلوع الشّمس الى غروبها و قد يعبّر به عن مدّة من الزّمان اىّ مدّة كانت. «از واژۀ يوم گاهى تعبير به طلوع خورشيد تا غروب آن مىشود و گاه به مدتى از زمان (دوره).».
گاهى يوم به معنى «يك دوران» به كار مىرود، خواه اين دوران يك سال باشد يا صد سال يا يكصد ميليون سال و يا ميلياردها سال و شواهد فراوان است كه اين حقيقت را ثابت مىكند.
در قران صدها بار كلمۀ «يوم» و «ايام» به كار رفته است و در بسيارى از موارد به معنى شبانهروز معمولى نيست، مثلا تعبير از عالم رستاخيز به «يوم القيامة» نشان مىدهد كه مجموعۀ رستاخيز كه دورانى است بسيار طولانى به عنوان «روز قيامت» شمرده شده است، از پارهاى از آيات قرآن استفاده مىشود كه روز رستاخيز و محاسبۀ اعمال مردم، پنجاه هزار سال طول مىكشد (سورۀ معارج، آيۀ ٤).
در آيۀ ٥٤ سورۀ اعراف مىخوانيم: ١
پيداست كه منظور از «شش روز» در آيه به معنى «دوران» است، چرا كه قبل از آفرينش خورشيد و كرۀ زمين، شب و روزى نبود تا خداوند، عالم را در شش روز آفريده باشد و به همين مناسبت در تفسير برهان در ذيل همين آيه از تفسير على بن ابراهيم نيز مىخوانيم كه
(١) موضوع خلقت آسمانها و زمين در «شش روز» كرارا در آيات قرآن آمده است، مانند آيۀ مورد بحث و نيز: يونس/ ٣؛ هود/ ٧؛ سجده/ ٤؛ حديد/ ٤ و سورۀ فرقان، آيۀ ٥٩.