شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٣٠ - نَنْسَخْ (بقره/ ١٠٦ )
اين آيه به وسيلۀ آيۀ ٢ سورۀ نور نسخ شد و در آن آيه مجازاتشان تبديل به يكصد تازيانه شده است.
در اينجا ايراد معروفى است كه به اين صورت مطرح مىشود: اگر حكم اول داراى مصلحتى بوده پس چرا نسخ شده؟ و اگر نبوده چرا از آغاز تشريع گرديده؟ و به تعبير ديگر:
چه مىشد از همان آغاز حكم چنان تشريع مىگشت كه احتياجى به نسخ و تغيير نداشت.
پاسخ اين سؤال را دانشمندان اسلام از قديم در كتب خود آوردهاند و حاصل آن با توضيحى از ما چنين است:
مىدانيم نيازهاى انسان گاه با تغيير زمان و شرايط محيط دگرگون مىشود و گاه ثابت و برقرار است، يك روز برنامهاى ضامن سعادت اوست ولى روز ديگر ممكن است بر اثر دگرگونى شرايط، همان برنامه سنگ راه او باشد.
يك روز دارويى براى بيمار فوق العاده مفيد است و طبيب به آن دستور مىدهد، اما روز ديگر به خاطر بهبود نسبى بيمار، ممكن است اين دارو حتى زيانبار باشد و در اين صورت، دستور قطع آن و جانشين ساختن داروى ديگر را مىدهد.
يا ممكن است، درسى امسال براى دانشآموزى سازنده باشد، اما همين درس براى سال آينده بىفايده باشد، معلم آگاه بايد برنامه را آنچنان تنظيم كند كه سال به سال دروس مورد نياز شاگردان تدريس شود.
اين مسأله در روند تكاملى انسانها صادق است، گاه برنامهاى مفيد و سازنده است و گاه زيانبار و لازم التغيير، البته نبايد فراموش كرد كه اصول احكام الهى كه پايههاى اساسى را تشكيل مىدهد در همهجا يكسان است، هرگز اصل توحيد يا عدالت اجتماعى و صدها حكم مانند آن دگرگون نمىشود، تغيير در مسائل كوچكتر و دست دوم است.
معروف است كه يهود نسخ را بكلى منكرند و به همين دليل دگرگونى قبله را به مسلمانان ايراد مىگرفتند ولى طبق منابع مذهبيشان ناچارند نسخ را بپذيرند، چرا كه طبق گفتۀ تورات هنگامى كه نوح (ع) از كشتى پياده شد خداوند همۀ حيوانات را بر او حلال كرد، ولى اين حكم در شريعت موسى (ع) نسخ شد و قسمتى از حيوانات تحريم گشت.