شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٢٦ - لَوْمَةَ لا١٦٤٨ ئِمٍ (مائده/ ٥٤ )
لوّامة : (قيامت/ ٢.) *
صيغۀ مبالغه به معنى «بسيار ملامتكننده» است. در اينكه مراد از «نفس لوّامة» (در آيۀ مورد بحث) چيست؟ مفسران تفسيرهاى مختلفى براى آن ذكر كردهاند. بعضى آن را «وجدان اخلاقى» مىدانند كه انسان را به هنگام اعمال خلاف در اين دنيا ملامت مىكند و به جبران و تجديدنظر وامىدارد.
ديگر اينكه منظور ملامت كردن همه انسانها در قيامت نسبت به خويشتن است، مؤمنان به اين جهت خود را ملامت مىكنند كه چرا اعمال صالح كم بجا آوردهاند و كافران از اين جهت كه چرا راه كفر و شرك و گناه پيمودهاند.
سوم اينكه منظور تنها نفس كافران است كه در قيامت آنها را به خاطر اعمال سوءشان بسيار ملامت و سرزنش مىكند.
بازتاب «نفس لوّامه» در وجود انسانها بسيار وسيع و گسترده و از هر نظر قابل دقت و مطالعه است و خلاصه مىتوان گفت: روحى است بيدار و آگاه، هرچند هنوز در برابر گناه مصونيتنيافته گاه لغزش پيدا مىكند و در دامان گناه مىافتد، امّا كمى بعد بيدار مىشود، توبه مىكند و به مسير سعادت بازمىگردد، انحراف دربارۀ او كاملا ممكن است، ولى موقتى است نه دائم، گناه از او سر مىزند، امّا چيزى نمىگذرد كه جاى خود را به ملامت و سرزنش و توبه مىدهد.
اين همان چيزى است كه از آن به عنوان «وجدان اخلاقى» ياد مىكنند كه در بعضى از انسانها بسيار قوى و نيرومند است و در بعضى بسيار ضعيف و ناتوان، ولى بههرحال در هر انسانى وجود ندارد. (ج ٢٧٦/٢٥ و ٢٨١.)
(*) وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ. «و سوگند به نفس لوّامه (وجدان بيدار و ملامتگر)» قيامت/ ٢.