شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٤٦ - تَمَثَّلَ (مريم/ ١٧ )
م ث ل
تَمَثَّلَ : (مريم/ ١٧.) ●
از باب «تفعّل» (تمثّل) در اصل از مادّۀ «مثول» به معنى «ايستادن در برابر شخص يا چيزى» است و «ممثل» به چيزى مىگويند كه به صورت ديگرى نمايان شود، بنابراين
بدون شك معنى اين سخن آن نيست كه جبرئيل، صورتا و سيرتا تبديل به يك انسان شد، چرا كه چنين انقلاب و تحوّلى ممكن نيست، بلكه منظور اين است كه او به صورت انسان درآمد هرچند سيرت او همان فرشته بود، ولى مريم در ابتداى امر كه خبر نداشت، چنين تصور مىكرد كه در برابر او انسانى است سيرتا و صورتا.
در روايات اسلامى و تواريخ، «تمثّل» به معنى وسيع كلمه، بسيار ديده مىشود، از جمله اينكه: ابليس در آن روز كه مشركان در دار الندوه جمع شده بودند و براى نابودى پيامبر (ص) توطئه مىچيدند، او در لباس پيرمردى خيرانديش و خيرخواه ظاهر شد و به اغوا كردن سران قريش پرداخت.
و يا دنيا و باطن آن به صورت زن زيباى دلربايى در برابر على (ع) آشكار گشت و قدرت نفوذ در وى را نيافت كه داستانش مفصل و معروف است.
و نيز در روايات مىخوانيم مال و فرزند و عمل انسان به هنگام مرگ در چهرههاى مختلف و خاص در برابر او مجسم مىشوند.
و يا اعمال انسان در قبر و روز قيامت تجسم مىيابد و هركدام در شكل خاصى ظاهر مىشود، «تمثّل» در تمام اين موارد، مفهومش اين است كه چيزى يا شخصى صورتا به شكل
(●) ... فَأَرْسَلْنٰا إِلَيْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِيًّا. «... در اين هنگام ما روح خود (يكى از فرشتگان بزرگ) را به سوى او (مريم) فرستاديم و او در شكل انسانى بىعيب و نقص بر مريم ظاهر شد» مريم/ ١٧.